![Proglašenje Petoletke 1936](https://jadovno.com/wp-content/uploads/2016/01/Proglasenje_Petoletke_1936-300x217.jpg)
U svom prosvetnom radu u međuratnom periodu Savez Sokola Kraljevine Jugoslavije koristio je nove medije, radio i film. Na inicijativu beogradske radio stanice i zauzimanjem starešine Sokolskog društva Subotica Koste Petrovića, sokoli u Subotici priredili su prvo radio-veče u Jugoslaviji 1930, koje je prenošeno preko radio stanica u Beogradu, Zagrebu i Ljubljani. Nenad Rojić je sa svojom suprugom izvodio pesme stare Vojvodine. Pre početka umetničkog dela programa govorio je starešina subotičkog sokolskog društva i istakao : “… Često se čuje mišljenje, da je Sokolstvo u našoj nacionalnoj državi u mnogome izgubilo od značenja, koje je imalo pre svetskog rata. Neobavešteni misle i danas, da je Sokolstvo samo gimnastička ili omladinska organizacija. … Zato sada, kada otvaram ovo sokolsko radio veče, kličem svima : Doviđenja na Vidovdan u Beogradu, Zdravo! “ Posle govora starešine zbor sokola otpevao je “Poleti sivi Sokole”. Sokolski tamburaški zbor odsvirao više tačaka. Č. Tadirov izazvao je buru smeha pripovedanjem bačvanskih zgoda i nezgoda. On je pevao nekoliko bačvanskih šalajki praćen za klavirom od Dr. Đurišića. Ristić je otpevao “Časti Reca …” praćen sokolskim tamburaškim zborom. Braća Terzini pevali su rejtanske pesme. Arkadije i Đoka svirali su na harmonici a gajdaš Stevanović na gajdama. Subotički sokoli dobili su sa mnogih strana pohvale za priređeno radio veče. „(1).
Saradnja sokola sa Radio Beogradom počela je sa prenosima Svesokolskog sleta u junu 1930. Docnije došlo je do sporazuma da se jedanput nedeljno održi sokolsko predavanje na radiju o ciljevima, povesti i značaju sokolstva. Vesti Sokolske agencije objavljivane su preko Radio Beograda a isto tako i preko listova u Beogradu, Zagrebu, Ljubljani i drugim mestima. (2) U Oficirskom domu u Beogradu novembra 1932. otvorena je Sokolska izložba. Savezni prosvetni odbor organizovao je u sporazumu sa upravom beogradske radiostanice radioprenos svečanog otvaranja izložbe. Bogdan V. Spernjak bio je profesor fizičke kulture i član Tehničkog odbora Saveza sokola. Preko Radio Beograda čitao je Sokolske vesti. (3) Sokoli su držali predavanja preko Radio Beograda, Zagreba i Ljubljane. Savezni Prosvetni Odbor delovao je preko Radio Beograda, a župski prosvetni odbori Zagreba i Ljubljane delovali su preko zagrebačke i ljubljanske stanice. Preko Radio Beograda držana su večernja i popodnevna predavanja. Održano je 5 predavanja za zagrebački i sarajevski slet 1934. Slet na stadionu kralja Aleksandra I u Zagrebu prenosile su sve tri domaće radio stanice. U Radio odseku Župskog prosvetnog odbora u Zagrebu bili su Hrvoje Macanović, Vladimir Janković, ing. Stjepan Han i Čeda Mileusnić. Sarađivali su sa starešinom župe Zagreb dr. Otonom Gavrančićem. Predavanja preko Ljubljanske radio održavana su svakog petka. (4)
Povodom proslave 30-godišnjice osnivanja Sokolskog društva u Sremskim Karlovcima 23. septembra 1934. održan je slet na kome su vežbali stari sokoli vežbe sa Ravaničkih sletova. Slet u Sremskim Karlovcima prenosio je Beogradski radio od 10 časova do 13.30 časova. Prenosio je i komemorativnu sednicu Savezne uprave 11. oktobra 1934. u somen kralja Aleksandra. Sve tri stanice su vršile prenos sa prvodecembarskle akademije u narodnom pozorištu u Beogradu. (5) Sokolski Glasnik najavljivao je sokolska predavanja na radiju. Na Radio Beogradu predavala je 6 januara 1935. Smiljka Grbić iz Rume o temi “Bol naroda” i A.Očenašek iz Praga o temi “Aleksandar I — pobornik sokolske misli”. Za 10 januar 1935. najavljeno je predavanje “Njegove to su reči” sabrane reči kralja Aleksandra , izgovorene u značajnim trenucima narodnog i sokolskog života. Za 17 januar 1935. najavljeno je predavanje Ante Tadića iz Subotice “zadatak Sokola u slovenskim zemljama”. Za 20 januar 1935. najavljeno je predavanje Đure Mrvaljevića iz Negotina “Sokolstvo je najbolja škola rada”. Za 24 januar 1935. najavljeno je predavanje dr. Aleksandra Tabakovića iz Novog Sada “Sokolstvo i država”. … . Za 9 januar 1935. najavljeno je predavanje preko radio Ljubljane zamenika načelnika Josipa Jerasa iz Ljubljane “Nekoliko reči o našem programu rada”. Za 16 januar 1935. najavljeno je predavanje preko radio Ljubljane Jože Kregar iz Ježice o temi “Sokolska okružja”. Za 23 januar 1935. najavljeno je predavanje preko radio Ljubljane Verija Švajgara iz Ljubljane o temi “Statistički pregled kretanja našeg Sokolstva u 1934 godini”. Za 30 januar 1935. najavljeno je predavanje preko radio Ljubljane Franje Lubeja člana STO, iz Ljubljane, o temi “Sokolstvo i sport”. (6) Za 28 februar 1935. najavljeno je predavanje preko radio Beograda Branka Jankovića iz Sokolskog društva Beograd VII “dr. Miroslav Tirš kao učitelj demokracije”. Za 13 februara 1935. najavljeno je predavanje preko radio Ljubljane dr. Makse Kovačića iz Ptuja o temi “Zadaće Sokolstva u sadašnjici”. Za 20 februara 1935. najavljeno je predavanje preko radio Ljubljane Marjana Tratara iz Novog Mesta o temi “Među Sokolima u Južnoj Srbiji”. Za 27 februara 1935. najavljeno je predavanje preko radio Ljubljane Dušana Podgornika iz Ljubljane o temi “Sokolsko smučanje”. (7)
Preko radio stanice Beogra u „Sokolskom Glasniku” najavljena su predavanja : 30 maja 1935. Mijo Mandić iz Subotice o temi “Stara Subotica”, 2 juna 1935. Nenad Rajić iz Subotice “Nova Subotica”, 6 juna 1935. dr. Aleksa Ivić o temi “Slovenska naselja u Vojvodini”, a 13 juna 1935. dr. Stanoje Stanojević iz Beograda o temi “Političke borbe Srba i Bunjevaca u Vojvodini do oslobođenja”.(8)Knjigu o Sokolskim predavanjima starešine župe Cetinje Gavre Miloševića župa Cetinje je izdala 1936.
Sokolska proslava Prvog decembra 1939. u Beogradu prenošena je preko radio stanice. (9) Sokoli su sarađivali i sa Radio Pragom. Tamburaš Pere Tumbas Hajo bio je dirigent, svirač i organizator kultuno-umetničkih aktivnosti u Sokolskom društvu Subotica. Tridesetih godina 20 veka učestvovao je zajedno sa sokolima na Sveslovenskom sokolskom sletu u Pragu. Sa svojim tamburašima nastupao je na Radio Pragu. (10) Tamburaški zbor Sokolskog društva Novi Sad činilo je 8 članova a njihov vođa bio je Nikola Ivanović. U oktobru 1938. tamburaški odsek priredio je u Svečanoj dvorani Sokolskog doma veče narodne muzike koje je uživo prenosila radio stanica Beograd. U predstavi su učestvovali i radio pevači Jovanka Crnjanski, Ružica Kaušić kao i član sokola Vlastimir Jovanović-Lale i Svetislav Vrbaški.(11)
Beogradska Radio stanica je u noći 27-28 novembra 1940. počela da emituje sokolske vesti u svojoj prekokeanskoj emisiji za iseljenike u Severnoj i Južnoj Americi. Savez Sokola Kraljevine Jugoslavije uputio je pozdrave svim sokolskim društvima i iseljenicima u Americi, i poslao im vesti o radu sokola u Americi i u otadžbini. Emisije su bile davane dva puta nedeljno.(12)
Radio stanica u Skoplju davala je svake večeri pregled svih sokolskih događaja u Jugoslaviji, u okviru vesti u 9 časova i 5 minuta. Najavljeno je predavanje Stevana Gazikalović o „Sokolstvu pre rata u Južnoj Srbiji” 3 marta 1941. na radio stanici Skoplje (13)
Za vreme i posle Drugog svetskog rata Savez Sokola bio je zabranjen. Praški radio je poslao Radio Beogradu zvučne snimke sa X svesokolskog sleta u Pragu 1938. Na internetu je sajt Audio i foto arhiv Simić priredio govor naraštajke Jovanke Jovanović iz Zemuna na sletu. To je samo deo tonskih zapisa sa sleta (sokoli, mornari u Bratislavi, …).
Saša Nedeljković član Naučnog društva za istoriju zdravstvene kulture Srbije
Napomene :
1. „Prvo sokolsko radio-veče”, „Sokolski Glasnik”, Ljubljana, 1. maja 1930, br. 9, str. 6,7;
2. Ljubodrag Dimić, Kulturna politika u kraljevini Jugoslaviji 1918-1941, I, str. 456, Beograd 1997; „Sokoli i Radiostanica“, Sokolska prosveta, Novi Sad, April 1932, br. 4, God. II, str. 216; „Godišnji izveštaj o radu Sokolske Župe Beograd za XVIII redovnu godišnju skupštinu 3. aprila 1938 god.”, „Oko sokolovo”, Beograd, 1938, br. 4, str. 74;
3. „Nj. Vel. Kralj s Nj. Vis. Prestolonaslednikom Petrom, starešinom Saveza SKJ, otvorio je Sokolsku izložbu”, „Sokolski glasnik”, Ljubljana, 18. novembra 1932, br. 46, str. 1,2,3; Jovan Vanja Petrović Upravnik Muzeja istorije fizičke kulture Srbije, „Bogdan V. Spernjak“, „Oko sokolovo“, Izdavač Sokolska župa Beograd, decembar 1995, br. 3-4, str. 12;
4.„Izveštaj za 5 redovnu glavnu skupštinu Saveza Sokola Kraljevine Jugoslavije u Beogradu 12 maja 1935”, str. 60, 61;
5. B.J, „Karlovački soko”, „Oko Sokolovo”, Beograd, 6 septembar 1940, br. 7, str. 114; „Izveštaj za 5 redovnu glavnu skupštinu Saveza Sokola Kraljevine Jugoslavije u Beogradu 12 maja 1935”, str. 61;
6. „Sokolska radio-predavanja”, „Sokolski Glasnik”, Ljubljana, 4 januara 1935, br. 2, str. 3;
7. „Sokolska radio-predavanja”, „Sokolski Glasnik”, Ljubljana, 8 februara 1935, br. 7, str.2;
8. „Sokolska radio-predavanja”, „Sokolski Glasnik”, Ljubljana, 24 maja 1935, br. 22, str. 3;
9. Momir G. Sinobad, „Prvi decembar 1939. g”, „Oko Sokolovo”, Beograd, 1940, br. 1, str. 6-11;
10. Mijo Mandić, dipl. inž. arh, „Pere Tumbas Hajo (1891 – 19067)”, „Rič Bunjevačke Matice”, Subotica, april-maj 2011, br. 55-56, str. 4; Nevenka Bašić Palković, „Veliki umetnik tamburice Pere Tumbas Hajo“, „Bunjevačke novine“, Subotica, 28. decembar 2001, broj. 5-12, str.8;
11. Branka Protić-Gava, Jovan Paunović, Miroslav Kovačev, „110 godina Novosadskog sokolskog društva i 164 godine gimnastike u Novom Sadu”, Novi Sad, 2015, str. 64;
12. „Sokolstvo u Radio-emisiji preko Okeana”, „Sokolski Glasnik”, Beograd, 29 novembar 1940, br. 48, str. 10;
13. „Sokolstvo na radiu Skoplje”, „Sokolski Glasnik”, Beograd, 28 februar 1941, br. 9, str. 4;
Vezane vijesti:
SOKOLI NA SLETU U ZAGREBU 1924.
SOKOLI ŽUPE MOSTAR NA POČETKU DRUGOG SVETSKOG RATA
NAPADI NA SOKOLSKA DRUŠTVA U BANOVINI HRVATSKOJ