Serbian
Armenian
Croatian
Dutch
English
French
German
Greek
Hebrew
Hungarian
Italian
Norwegian
Polish
Russian
Slovenian
SpanishUmorenim mladencima Kozare vraćeno ime, lice, porodica, detinjstvo i mesto u pamćenju naroda.
Sa blagoslovom Njegove Svetosti Patrijarha srpskog g. Porfirija i u organizaciji Udruženja “Jadovno 1941.” iz Beograda i Radija “Slovo ljubve” AEM, u Svetosavskom medijskom i kulturnom centru Srpske Pravoslavne Crkve u Svetosavskoj ulici u Zemunu, 18. maja 2026. godine je u Svečanoj dvorani “Patrijarh Lukijan Bogdanović” predstavljeno fototipsko izdanje istorijskog dokumenta – Imenoslovnik 11.219 kozaračke dece čije su živote od 1941. do 1945. godine na najsuroviji način ugasili Hitlerovi vojnici i Pavelićeve ustaše, a koji je 1988. godine objavljen u specijalnom izdanju lista “Borba” pod naslovom “Redni broj smrti”.
Ovo, neporecivo svedočanstvo o genocidu izvršenim nad srpskim narodom, sakupio je i od zaborava sačuvao počivši Dragoje Lukić (1928-2005), a danas je javnosti ponovo dostupno zahvaljujući ljubavi, trudu i radu g. Momčila Mirića, predsednika Udruženja građana “Jadovno 1941” iz Beograda i g. Zorana Kolundžije, osnivača i urednika Izdavačke kuće “Prometej” iz Novog Sada.
Događaj su uveličala tri Episkopa Srpske Pravoslavne Crkve – vikari Njegove Svetosti, lipljanski g. Dositej i moravički g. Tihon, zatim Episkop marčanski g. Sava, vikar Mitropolita banjalučkog g. Jefrema, protojerej Đorđe Stojisavljević šef Kabineta Njegove Svetosti, sveštenik Boris Savić arhijerejski namesnik zemunsko-novobeogradski i brojno sveštenstvo, kao i g. Dušan Stokanović upravnik Informativno-izdavačke ustanove SPC, prof. dr Bogoljub Šijaković, brojni verni narod i, posebno toplo od svih sabranih pozdravljena – gđa Jelena Buhač-Radojičić, ličnost koja je preživela strahote logora u Jasenovcu blagodareći Dijani Budisavljević i čiji je stradalni život bio osnova za scenario filma “Dara iz Jasenovca”. Posle uvodnog i potresnog slova g. Momčila Mirića, sabranima su se obratili g. Kolundžija i Episkop marčanski Sava.
Pozdrav arhijerejima Srpske Crkve, tropar svetim Novomučenicima jasenovačkim i svojevrsne himne – “Oj Srbijo mila mati” i “Vostani Serbije”, otpojao je muški pevački sastav “Nebesa”, a tokom večeri nastupili su i guslar Strahinja Magdelinić sa pesmom “Pod Krstom” Dragoljuba Petrovića i mlada Jovana iz Apatina sa pesmom “Rasti, rasti, moj zeleni bore”.
Govoreći o fototipskom “Borbinom” izdanju iz 1988. godine, gospoda Mirić i Kolundžija naglasili su da je ovo delo plod višedecenijskih napora mnogih dobrih ljudi koji su uložili ogroman trud, strpljenje i rad, kako bi sačuvali molitveni spomen na nevino ubijenu decu sa područja Kozare tokom Drugog svetskog rata. U dvorani koja nosi ime svetog srpskog patrijarha Lukijana Bogdanovića, koji je u osvit Prvog svetskog rata ubijen istom dušmanskom rukom, kao i sveta dečica kojoj je ovo veče bilo posvećeno, saznali smo da je istraživanje o pobijenoj srpskoj deci sa Kozare nastavljeno istim, temeljnim principom kojim je delao Dragoje Lukić, pa je deci koja su bila samo broj – vraćeno “ime, lice, porodica, detinjstvo i mesto u pamćenju naroda”. Dopunjeni i dokumentovani spisak sada broji 12.338 imena i prezimena kozaračke dece od onih tek rođenih do 14 godina, a od ukupnog broja od 57.606 svirepo umorenih Srpčića u Drugom svetskom ratu, njih 54.009 je stradalo u Nezavisnoj državi Hrvatskoj.
“Ova knjiga je posvećena našim malim Novomučenicima kozaračkim, dečici koja su u strašnim danima stradanja svedočila nevinu veru u Hrista i čije nas molitveno zastupanje i danas ukrepljuje. Njihovo duhovno prisustvo osećamo kao blagoslov i poziv da u svemu što činimo ostanemo verni pamćenju i istini o njihovom žrtvovanju”, rekao je povodom ovog izdanja g. Momčilo Mirić.
Zoran Kolundžija je pomenuo čuvene srpske istoričare Ekmečića, Medakovića i Krestića čija saznanja jasno upućuju “na odgovornost i umešanost Rimokatoličke crkve u istrebljivanje srpskog korpusa”. Tako je kardinal Alojzije Stepinac apostrofiran kao neko ko je “neosporno bio i moralno i politički umešan u stradanje Srba, kao i Jevreja i Roma”, jer “uprkos bezočnim pokušajima osporavanja”, činjenice “ostaju nepobitne: da je zagrebački nadbiskup podržavao uspostavljanje ustaške države, da nikada nije javno osudio masovne zločine i da je stajao iza prisilne konverzije Srba”.
“Naša je dužnost da pamtimo kako bi se zlo prepoznalo i sprečilo onda kada ponovo pokuša da se razmahne. To je svakako jedna od glavnih poruka ove knjige Dragoja Lukića: da zlo nije samo istorijska činjenica koju treba zabeležiti, već opomena koja obavezuje” rekao je između ostalog g. Kolundžija i dodao da je neophodno “utvrđivanje istorijske istine, jer samo istina može sprečiti dalje nerazumevanje, otuđenja i krvoprolića. Жivot u zabludi rađa mržnju, a samo iz istine se rađa ljubav” podvukao je Kolundžija koji je na kraju svog izlaganja naglasio:
“Kada stradaju vojnici – strada vojska. kada stradaju deca – strada budućnost. Ova knjiga nas danas podseća na važnu izreku: kada izgubimo sposobnost da osetimo tragediju jednog deteta, onda smo već izgubili mnogo više od istorijskog pamćenja. Zato sada pamtimo decu Kozare, molimo se za njih i pominjemo ih”.
Preosvećeni Episkop marčanski g. Sava, koji je 2023. godine po odluci Svetog Arhijerejskog Sabora SPC došao u mnogostradalnu i mučeničku Eparhiju banjalučku i koji se svakodnevno moli pred moštima Svetog sveštenomučenika Platona Banjalučkog, umorenog od iste ruke kao i deca Kozare, sabranima je najpre preneo blagoslov i pozdrav Njegove Svetosti Patrijarha srpskog g. Porfirija i pozdrave i srdačnu blagodarnost Visokopreosvećenog Mitropolita banjalučkog g. Jefrema za ovaj događaj.
Sećanje na naše kozaračke mladence “u ove dane, posle praznika Vaskrsenja Hristovog, jedino, i jedino verom u Vaskrsenje Hristovo, kao zalogom i našeg vaskrsenja, može dati nadu da zlo nikada ne može u potpunosti nadvladati i pokoriti sebi svu tvorevinu Božiju i u njoj čoveka”, rekao je Vladika Sava i dodao, da “samo tako prihvaćenu tajnu života možemo slaviti kao poslednjeg pobednika, jer Gospod želi da sve ono što je On stvorio živi”. “Baš kao i seme, kada biva posejano u zemlju, mora umreti da bi iz njega nikao novi život koji će doneti stostruki rod” nastavio je Episkop marčanski i zaključio:
“Ovo kapitalno delo, štampano na srpskom, ruskom i engleskom jeziku, danas nas opet podseća na neopisive krike i vapaje iz naše prošlosti, svedoči nam istinu stradanja našeg naroda i podseća na one najmlađe iz roda našeg, ali i na večnu i neospornu istinu, izraženu rečima drevnog hrišćanskog pisca, da je krv mučenička seme za nove hrišćane, odnosno da se Crkva Hristova krvlju ne ruši, već zida”, zaključio je uz vaskršnji pozdrav, Vladika Sava, čiju besedu u nastavku prenosimo u celosti.
Na kraju ali ne i poslednje, treba reći da su uz ovo, srpsko izdanje “Rednog broja smrti”, priređena i izdanja na ruskom i engleskom jeziku, sa predgovorom dr Nemanje Devića i pogovorom Oca Pamfila iz Trojice-Sergijeve Lavre kod Moskve. A kako smo mogli čuti od g. Mirića, u skorijoj budućnosti će šira međunarodna javnost biti upoznata sa ovom istorijskom istinom putem tribina koje će biti organizovane u više evropskih zemalja.
***
Beseda Episkopa marčanskog g. Save u Svetosavskom medijskom i kulturnom centru Srpske Pravoslavne Crkve 18. maja 2026. godine
Vaša Preosveštenstva, braćo sveštenici, poštovani izdavači, poštovana gospođo Radojičić, braćo i sestre – Hristos vaskrse!
Najprije mi dozvolite da vam prenesem blagoslov i pozdrav Njegove Svetosti našeg Patrijarha gospodina Porfirija i zajedno sa njim pozdrave i srdačnu zahvalnost za ovu večerašnju večer Visokopreosvećenog Mitropolita banjalučkog gospodina Jefrema, koji već punih četrdeset šest godina duhovno rukovodi pravoslavnim narodom u Bosanskoj Krajini, u Eparhiji banjalučkoj, u srcu koje se nalazi Kozara i Podkozarje.
Nekoliko je razloga zbog kojih sam se sa zahvalnošću usudio da pozitivno odgovorim na poziv da večeras zajedno ovde sa vama učestvujem i da vam se obratim.
Najprije u ovoj činjenici da, evo već treću godinu blagoslovom našeg Arhijerejskog Sabora kao vikarni Episkop Mitropolita Jefrema živim i služim u Eparhiji koja je među najpogođenijima stradanjima tokom Drugog svjetskog rata. Drugi razlog je i u činjenici da je u Eparhiji banjalučkoj sa svojim narodom stradao i sam Episkop Sveti sveštenomučenik Platon 1941. godine, dakle, na samom početku svih ovih dešavanja o kojima smo dijelom čuli večeras, ali sa njim i brojni sveštenici i monasi. I posebno me je na učešće podstakla činjenica da, budući vikar Mitropolita Jefrema živim u manastiru Miloševcu podno Kozare, na ulasku u grad Prijedor, koji je kao brojni naši manastiri stradao, istina ne u vrijeme Drugog svjetskog rata, nego još ranije, pokazujući time kakva je sudbina našeg naroda između ostalog i u našoj Krajini. Manastir Miloševac se danas obnavlja i pod Kozarom svjedoči tajnu vaskrsenja.
Kada bismo svu patnju ovoga svijeta sabrali na jedno mjesto, ona se ne bi mogla mjeriti sa stradanjem samo jednog nevinog djeteta. To je gubitak koji niko ne može nadoknaditi. Riječi su tada nemoćne, a djela uzaludna. Sve se može ponovo izgraditi i obnoviti osim ugašenog dječijeg života. I bezbroj isplakanih suza ne može donijeti utjehu roditeljima i bližnjima. Nevini stradali u ratovima ostaju vječni podsjetnik naše bespomoćnosti, naših padova i tragične surovosti ovoga svijeta. Ako za logiku ljudskog uma uopšte postoji granica na kojoj svaki razum zanijemi, onda je ta granica dostignuta u stratištima Nezavisne države Hrvatske i stradanje nevine djece u NDH ostaje najstrašnije svjedočanstvo o tome do kojih dubina zlo može da potone kada se odrekne Boga i ljudskosti.
U tim godinama stradanja i patnje postojali su čak i koncentracioni logori za našu djecu, poput Jastrebarskog, Siska i dječjih logora u sistemu Jasenovac. Za tu ugašenu mladost, za hiljade beba, dečaka i devojčica otrgnutih iz majčinskog naručja, riječi su zauvijek prazne, a ljudska pravda nedovoljna. Pored ovih pomenutih dječijih stratišta imamo i brojna svjedočanstva i stratišta stradanja naše djece u njihovim domovima, jamama, na njihovim imanjima, u hramovima, u školama i tako dalje. Ovdje bih se ukratko osvrnuo samo na jedno od takvih mjesta, a to je pomenuto selo ispod Kozare, Veliko Palančište, jedno od najnaseljenijih sela prijedorske opštine toga perioda i jedno od mjesta koje je najviše stradalo tokom Drugog svjetskog rata. Samo u tom selu, oko praznika Srđevdana 1942. godine, tačnije 22. i 23. oktobra, na pet stratišta u selu stradalo je oko 460 ljudi. Ukupno u ratu iz tog sela je stradalo 536 od 1080 ljudi koji su živjeli u selu. Od ovih 460 ubijenih rukom domaćih ustaša, odvojenih, posebno muškarci, posebno žene sa djecom, 220 je bilo mlađih od 14 godina. U selu Veliko Palančište toga dana potpuno je ugašeno 26 porodica, a od 23 porodice ostalo je svega po jedan preživjeli član. Izvršilac je bila 2. četa 8. ustaškog bataljona, a možda je potrebno i reći da samo recimo iz jedne porodice, iz Banovića, je stradalo preko 150 ljudi. Bogu hvala, ta porodica danas živi. To selo se nalazi na svega 2 kilometra od manastira u kome živim, i to je dužnost koju sam smatrao da pred vama ovde posvjedočim i da sve nas podsjetim na taj strašni događaj, jedan u nizu bezbrojnih događaja o kojima je teško govoriti.
Neka sela se nikada nisu oporavila od stradanja tokom ofanzive na Kozaru. U potpunosti su ugašene brojne porodice i pravo je čudo da danas uopšte postojimo kao narod u Potkozarju.
Djeca sa Kozare umirala su i ubijana na razne načine. Dio je stradao u logorima, dio u Kozari, dio, kako smo već rekli, u svojim selima i gradovima. I sigurno je da bi broj postradale djece bio neuporedivo veći, jer je oko Kozare tada živjelo oko 24.000 djece, da nije bilo Dijane Bulisavljević i njene, svima nama dobro poznate, misije. Stradali su zajedno sa svojim majkama i očevima, sa svojim bližnjima. Mnogim bebama majke nisu stigle da daju ime. Krici, jauk i bol tada su odjekivali prostorom gdje su pravoslavni Srbi vijekovima živjeli. Bezbroj prolivenih suza i neutješnog ridanja pred svojim dželatima, i uvijek ponavljana rečenica iz dječijih usta: “Čiko, nemoj me ubiti.” Ili svjedočanstva Dare Banović iz ovog sela: “Pa nadam se da nas nećete ubiti.” A pred njom su ubili i njeni dvoje djece.
Često su stradali od svojih komšija, od očeva i starije braće svojih vršnjaka i školskih drugova sa kojima su se rađali, odrastali, igrali, sve do nesrećne 1941. godine. Te bolne rane nikada neće zacijeliti niti biti zaboravljene u svijesti pravoslavnog naroda srpskog. I upravo ta, kako je nazivamo, kultura sjećanja, odnosno molitveno opominjanje svih postradalih, jeste jedno od osnovnih dijela naše Crkve u Eparhiji banjalučkoj i posebno potkozarskom kraju, gdje u mjeri svojih mogućnosti obnavljamo sjećanje na postradale kroz redovne godišnje Liturgije koje služimo u hramovima po Kozari i oko nje, i kroz pomene i parastose, obnavljajući svakako i hramove koji su stradali za vrijeme Drugog svetskog rata. Preko 40 hramova je porušeno u Kozari i oko nje, svega nekoliko do danas nije obnovljeno, ali zidajući nove, kao što je hram Svetih mučenika jasenovačkih u Međuvođu, gdje je bilo sabirno mjesto odakle su odvodili domaće stanovništvo u Jasenovac.
Kada je rat završen, naša stradalna Srpska Pravoslavna Crkva vidala je rane svog preživjelog, mnogo napaćenog naroda, sjećajući se u molitvama svih postradalih, a na prvom mjestu nevine djece koja su krštena u svojoj nevinoj krvi. Baš kao i ona sveta djeca, vitlejemski mladenci, koja su stradala za Hrista Gospoda. Njihova imena kroz molitveni šapat spominjana su na bogosluženjima, parastosima i pomenima. Za njihove dželate oni su bili samo broj, a za naš narod neugasivi plamen svijeća pred prestolom Božjim. Oni su danas naša sveta mučenička djeca, živi u vaskrslom Gospodu, pred čijim se nevinim stradanjem klanja vascijeli svijet, moleći se za mir, da se nikada više tako nešto ne ponovi.
I večeras ovdje sabrani mi se sjećamo te djece, naših svetih mladenaca, mučenika, stradalih u vihoru Drugog svetskog rata. Sjećanje na njih u ove dane, poslije praznika Vaskrsenja Hristovog, jedino, i jedino vjerom u Vaskrsenje Hristovo, kao zalogom i našeg vaskrsenja, može dati nadu da zlo nikada ne može u potpunosti nadvladati i pokoriti sebi svu tvorevinu Božiju i u njoj čovjeka. Samo tako prihvaćenu tajnu života možemo slaviti kao poslednjeg pobjednika, jer Gospod želi da sve ono što je On stvorio živi. Baš kao i sjeme, kada biva posijano u zemlju, mora umrijeti da bi iz njega nikao novi život koji će donijeti stostruki rod.
Blagodareći sada već pokojnom Dragoju Lukiću, čovjeku čije ime zaslužuje da bude pamćeno i poštovano u našem narodu, jer je uzeo na sebe veliki podvig i neumorno je sakupio imenoslovnik 11.219 kozaračke djece, čije su živote od 1941. do 1945. na najsuroviji način ugasili Hitlerovi vojnici i Pavelićeve ustaše. Njegovo višedecenijsko istraživanje, zasnovano na brojnim dokumentima i svjedočanstvima, objavljeno je prvi put sada već davne 1988. godine, a danas zalaganjem Udruženja “Jadovno 1941.” iz Beograda i Izdavačke kuće “Prometej” iz Novoga Sada, a sa blagoslovom Njegove Svetosti Patrijarha srpskog gospodina Porfirija, i ponovo je dostupno u fototipskom izdanju pod naslovom “Redni broj smrti”.
Ovo kapitalno djelo, štampano na srpskom, ruskom i engleskom jeziku, danas nas opet podsjeća na neopisive krike i vapaje iz naše prošlosti, svjedoči nam istinu stradanja našeg naroda i podsjeća na one najmlađe iz roda našeg, ali i na vječnu i neospornu istinu, izraženu riječima drevnog hrišćanskog pisca, da je krv mučenička sjeme za nove hrišćane, odnosno da se Crkva Hristova krvlju ne ruši, već zida.
Hristos vaskrse!
Izvor: SLOVOLJUBVE
Naslov i oprema: Redakcija Jadovno 1941.
