KO JE OSKRNAVIO ZEMUNSKO GROBLJE

Hronika jednog ogrešenja – O osporavanju prava na poštovanje i krst za 6500 srpskih mučeničkih žrtava na Zemunskom groblju.

Piše: Nikola Milovančev

Na sajtu Jevrejske opštine Zemun 7. juna 2025. objavljen je tekst pod naslovom „Oskrnavljeno Jevrejsko groblje u Zemunu“ .

U ovom saopštenju Jevrejske opštine Zemun (JOZ) navodi se da je Udruženje Jadovno 1941. „10. maja 2025. oskrnavilo Jevrejsko groblje u Zemunu tako što su postavili krst visok preko tri metra u žardinijeru iza spomenika podignutog 4. jula 1957. od strane Saveza boraca NOR Zemun. Pored krsta neovlašćeno su postavili spomen ploču sa krstom i pratećim tekstom na žardinijeru u koju su ukopali pomenuti krst“.

Kasnije sam saznao da je Jevrejska opština Zemun podnela i krivičnu prijavu protiv odgovornih lica iz Udruženja Jadovno (sadržaj i osnov za tu krivičnu prijavu mi nije poznat, jer po pozitivnom zakonskom pravu Republike Srbije ne postoje konfesionalna gradska groblja, a groblje u Zemunu je gradsko groblje).

Ovakvu reakciju predstavnika Jevrejske opštine Zemun primio sam sa nevericom i žalošću, posebno zato jer su pripadnici Jevreji Zemuna, kao i Srbi Zemuna, bili podvrgnuti genocidu od aprila 1941. do 22. oktobra 1944. kada je prestala vlast NDH u mom rodnom gradu. O tome sam i pisao: tako sam, februara 2019, u Politici objavio članak „Falsifikati o logoru Jasenovac i istina o genocidu nad Jevrejima Srema 1942. godine“ u kojem sam otkrio dokument iz Hrvatskog državnog arhiva u Zagrebu o upućivanju u logor Zemun („Sajmište“) poslednjih 13 Jevreja iz „kotara Hrvatski Karlovci“ (10 iz Inđije i tri iz Beške), čime su ustaše završile istrebljenje Jevreja na području Sremskih Karlovaca.

Falsifikati o logoru Jasenovac i istina o genocidu nad Jevrejima Srema 1942. godine

Dobrotom g. Nenada Fogela, predsednika Jevrejske opštine Zemun, 4. marta 2019. objavio sam članak na sajtu JOZ o genocidu nad Jevrejima Zemuna, o ustaškom popisu za hapšenje i odvođenje u logor Jasenovac 132 Jevreja iz Zemuna (Nikola Milovančev: Upućivanje zemunskih Jevreja u logor Jasenovac – Stara Gradiška juna 1942. ). Tim povodom je zapisano na sajtu JOZ: „Zahvaljujući predanosti i istraživačkom angažovanju Nikole Milovančeva iz Zemuna, u prilici smo da objavimo nova saznanja o deportacijama zemunskih Jevreja u logore Jasenovac i Stara Gradiška. Ovom prilikom se zahvaljujemo na privilegiji da prvi objavimo ovaj važan dokument, važan između ostalog i zbog činjenice da smo preko sadržaja tog dokumenta utvrdili da je još nekoliko naših članova stradalo, a da ih mi nismo uključili u postojeći spisak stradalih“.

Ovaj članak je zatim prenelo na svom portalu i u Udruženje Jadovno iz Banjaluke . Istraživanje zločina nad našim jevrejskim sugrađanima u vreme 1941-1944. smatrao sam svojom obavezom, jer je i deo moje šire porodice (iz Sremske Mitrovice i Zemuna) stradao u genocidu nad Srbima u NDH u tom razdoblju.

Moje iznenađenje reakcijom Jevrejske opštine Zemun 2025. godine bilo je tim veće, jer su parastosi srpskim žrtvama kod spomenika na zemunskom groblju održavani neprekidno od 2019. i na njima su više puta prisustvovali g. Fogel i predstavnici JOZ, a o tome su izveštavali i mediji, npr. RTS 8. maja 2021.

Održan prvi parastos posvećen stradalim Srbima Kozare i Potkozarja u logoru Zemun 1942- 1944

O Zemunu pod okupacijom (12. april 1941. – 22. oktobar 1944) i o logoru Zemun

Jugoslovenska vojska je napustila Zemun u noći 11/12. april 1941, a sledećeg dana nemačka vojska ušla je u grad 12. aprila 1941, na zadovoljstvo većeg dela zemunskih Nemaca, koji su činili oko 30% gradskog stanovništva. Nova situacije je, posle proglašenja stvaranja Nezavisne države Hrvatske (NDH) 10. aprila, izazvala strah kod Srba (oko 50% stanovnika Zemuna).

Taj strah je bio donekle ublažen jer je 13. aprila celokupnu vlast u gradu preuzelo Gradsko poglavarstvo, nacionalno mešano, sastavljeno od dva Nemca, dva Hrvata i dva Srbina (dr. Sava Stojković i dr. Đura Kotur), na čelu kojeg je stajao dr. Hans Mozer. Na području istočnog Srema (srezovi Zemun i Stara Pazova) domaći Nemci su se odupirali ulasku u sastav NDH i to područje je proglašeno za „interesno privredno područje“, pod upravom generala Ferstera, nemačkog vojnog zapovednika u Srbiji.

Tako je nastalo dvovlašće na ovom području, koje je presečeno 10. oktobra 1941. Hitlerovom odlukom da se Zemun i ceo istočni Srem predaju u isključivu vlast NDH. Nova situacija još više je pogoršala položaj Srba i Jevreja (jevrejska zajednica u Zemunu brojala je oko 600 građana, odnosno približno 2%), koji su bili diskriminisani od aprila, donošenjem „rasnog zakonodavstva NDH“ (zakoni „O državljanstvu“, „O rasnoj pripadnosti“ i „O zaštiti arijevske krvi i časti hrvatskog naroda“).

Situacija je bila tim teža, jer je i deo vrha KP Jugoslavije pozdravio uključenje Zemuna u NDH (Ivo Lola Ribar piše npr. Titu iz Zagreba 12. januara 1942: „Zemun je sad naime konačno u Hrvatskoj, donde se putuje lako, a izgleda da beogradska policija uglavnom više nije nadležna tamo“).

Decembra 1941. je na mestu doratnog beogradskog Sajma, koji je pripadao zemunskom području, dogovorom nacista i vlasti NDH, stvoren koncentracioni logor za Jevreje, Jevrejski logor Zemun, koji je bio pod upravom Gestapoa. Iz tog logora je, u pet meseci njegovog postojanja, stradalo preko 6.000 Jevreja, koji su tu bili dovedeni iz Beograda i cele Srbije i Banata, i posle gušenja gasom u kamionu dušegupki, bili sahranjivani u Jajincima. Uz Jevreje, stradalo je tada i nekoliko stotina Roma.

Posle toga, nacistički zločinci su na istom mestu, maja 1942, formirali „Prihvatni logor Zemun“, koji je delovao do maja 1944, kada su ga preuzele ustaše; logor je u potpunosti rasformiran tek jula 1944. Zločini u zemunskom logoru opisani su Saopštenju br. 87 Državne komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača (Sajmište – mučilište naroda Jugoslavije, Saopštenja br. 66-93, Beograd 1946, str. 787-802).

Kao odgovorni za zločine u logoru proglašeni su: Pavelić dr Ante, poglavnik NDH; Kvaternik Eugen, glavni ravnatelj za javni red i sigurnost Glavnog ravnateljstva NDH u Zagrebu; Eliker dr Jakob, veliki župan Velike župe Vuka NDH, sa sedištem u Vukovaru; Điković Branimir, bivši advokat iz Sarajeva, šef župskog redarstva Velike župe Vuka u Vukovaru (Zemun i Srem su spadali pod Veliku župu Vuka); Zigfrid fon Kaše, politički predstavnik Rajha u NDH; Kamerhofer, obergrupenfirer, general policije, zapovednik svih nemačkih policijskih snaga u NDH; Herman Splet, kapetan, zapovednik „becirks“ (sreske) žandarmerije u srezu Zemun; Otmar Šild, zamenik upravitelja Жupskog redarstva Velike župe Vuka itd.

Ocene broja žrtava u logoru Zemun kreću se od 10.000 do 40.000, a ocene broja logoraša od 35.000 do 100.000. Beg iz logora je bio skoro nemoguć, jer je osim unutrašnje logorske straže, sastavljene od pripadnika SS i Gestapoa, postojala i vanjska straža, sastavljena od ustaša, koja je dočekivala begunce na žičanoj ogradi, i tu ih ubijala (izveštaj zemunske Anketne komisije za utvrđivanje zločina na Sajmištu, str. 6) .

Iskopavanje oko 10.000 žrtava logora Zemun (Sajmište) u Zemunu, i na Bežaniji, krajem 1944. i početkom 1945.

Da bi razumeli hronologiju događanja, moramo početi od decembra 1944, kada su počela iskopavanja masovnih grobnica na groblju u Zemunu, kao i na Bežaniji, na području tadašnje zemunske opštine, kojoj je pripadalo i područje logora Zemun – Sajmište (izdvajanje iz sastava Zemuna i formiranje opštine Novi Beograd su nove vlasti sprovele tek početkom pedesetih godina HH veka).

Ubrzo posle oslobođenja Zemuna (22. oktobra 1944), u gradu je formirana Anketna komisija za utvrđivanje zločina u logoru Zemun (Sajmište), koja je bila podređena komisiji za utvrđivanje zločina u Vojvodini (Zemun je „prebačen“ iz Vojvodine u područje grada Beograd tek 19. oktobra 1945, bez izjašnjavanja stanovništva o tome, političkom odlukom Narodne skupštine Srbije). Zemunska Anketna komisija pristupila je već 6. decembra 1944. iskopavanju „na Srpskom pravoslavnom groblju u Zemunu“, kako se kaže u zapisniku Komisije.

Tom prilikom su, u prisustvu predsednika komisije za Vojvodinu i predstavnika komisije za Srem, otvorene 53 velike grobnice sa ukopanim žrtvama logora Zemun (Sajmište). U tada sačinjenom komisijskom zapisniku navodi se: „Ustanovljuje se ovom prilikom da je u svim otvorenim grobnicama sahranjeno 6500 leševa“. Zemunska Anketna komisija je svoj rad nastavila 30. decembra iste godine u selu Bežanija i tada je takođe sastavljen zapisnik: utvrđeno je da se tu nalazi 70 grobnica. „Ispitivanjem meštana i ovim otkopavanjem ustanovila je ova komisija da je na ovome mestu sahranjeno oko 3600 leševa“, piše u tom izveštaju.

Dakle, samo na ova dva mesta, komisija je pronašla više od 10.000 leševa žrtava nacističko-ustaškog logora Zemun, od ukupno oko 40.000 procenjenih žrtava. Sahranjivanja na zemunskom groblju, za koja je bio zadužen Nikola Poljanski, inače bolničar gradske bolnice, vršena su noću ali nisu bile tajna za stanovnike grada. Moja tetka Vukosava, u vreme rata gimnazijalka, pričala mi je 1973. o jezivom o noćnom kloparanju zaprega nakrcanih žrtvama, koje su u pratnji ustaša vožene na zemunsko groblje, i o usirenoj krvi na ulicama koje su Zemunci gledali ujutro sledećeg dana. S obzirom da je gradska vlast funkcionisala, a vlasti NDH grobaru isplaćivale honorare po broju ukopanih žrtava, Nikola Poljanski je vodio beležnicu sa brojem sahranjenih, a često i sa njihovim imenima.

Ja sam tragao za tom beležnicom, jer sam znao da mu je pronađena i oduzeta posle hapšenja, krajem 1944. Nadao sam se da nije uništena ili sakrivena u nekom i danas nedostupnom arhivu policijsko-bezbednosnih službi. I zato sam se obradovao, kada sam pre nekoliko meseci utvrdio da je beležnica o ukopima Nikole Poljanskog sačuvana zahvaljujući savesnom radu Zemunaca, članova Anketne komisije za utvrđivanje zločina u Zemunu iz 1944/1945. Oni su naime uspeli da im OZNA za Vojvodinu 11. aprila 1945. ustupi taj dokaz, do kojeg su organi OZNE došli prilikom hapšenja Poljanskog.

Neko će postaviti pitanje: pa kako to, da ovaj izuzetno važan dokaz niko od poznatih istoričara nije upotrebio od 1945. do ove, 2026. godine? Odgovor je jednostavan: niko od njih nije poznavalac zemunske istorije, nisu znali da su od oktobra 1944. do oktobra 1945. naši preci bili u sastavu Vojvodine, pa građu zemunske Anketne komisije nisu ni tražili u Novom Sadu, već samo u Beogradu! I tako su istorijski radovi o logoru Zemun (Sajmište) 80 godina pisani bez najprimarnije građe: fonda Anketne komisije za zločine u tom logoru. Vreme je dakle da se javnost upozna i sa nekim dokumentima tog fonda istorijske građe.

Beležnica ukopa Nikole Poljanskog i nacionalna struktura žrtava u njoj

Sačuvana spisak iz beležnice grobara Nikole Poljanskog, zvanog Gušavi, pruža dragocene podatke o dinamici sahrana logorskih žrtava u Zemunu, kao i o njihovoj nacionalnoj strukturi.
U Arhivu Vojvodine sačuvani su i originalni listovi, pisani rukom Poljanskog u njegovu beležnicu, ali i prepis pisaćom mašinom, koji su očito sačinili organi OZNE Vojvodine.

Ukupno je zemunski bolničar Poljanski u funkciji grobara zapisao ukop 5989 žrtava. Sahranjivanja je započeo 16. juna 1942, a prvo je zabeležio sahranjivanje Milana Baraća iz Maljevca kod Cetingrada, koji još nije imao 18 godina (rođen 30. juna 1924). Do 7. avgusta te godine sahranjeno je 314 žrtava, od kojih je 287 navedeno imenom i prezimenom i sa podacima o mestu i datumu rođenja; od njih je bilo 280 pravoslavnih Srba, šest muslimana, za koje se može pretpostaviti da su bili nacionalno opredeljeni Srbi ili srbofili, i jedan Italijan iz Trsta.

Od 8. avgusta broj sahranjenih je bio sve veći, a ujedno se povećavao i broj leševa pogrebenih bez osnovnih podataka: 8. avgusta „20 bezimenih leševa“, 9. avgusta „34 bezimena leša“, 10. avgusta „23 bezimena leša“, 11. avgusta „52 bezimena leša“ itd. Jasno je da se radilo o genocidu: Milutin Novaković iz Gline, sahranjen 6. avgusta 1942, bio je stariji od 100 godina (rođen 15. oktobra 1841); Ilija Dotlić iz Starog Sela, sahranjen istog dana, bio je napunio 98 godina (rođen 17. jula 1844), dok su npr. 10. avgusta sahranjeni 16-godišnji Dragan Grahovac iz Johovca kod Doboja (rođen 6. marta 1926), Vasa Stefanović iz Prijedora, koji je tog dana napunio 18 godina, ali i Ilija Petraković iz Draksenića (rođ. 19. avgusta 1880). Za 16. avgust 1942. zabeležen je ukop osmorice logoraša (Milovan Didik iz Međeđe, Perica Dragić iz Ševeravaca, Dimitrije Maričić iz Bakinaca, Dragoljub Krnjajić iz Draksenića, Milan Petković iz Božića, Marko Zeć iz Ušivca, Petar Nevajda iz Božića, Ljuban Mijatović iz Međuvođe), ali i čak 75 bezimenih leševa.

Od preko 1000 ubijenih logoraša sa preciznim upisanim podacima, preko 98% su bili pravoslavni Srbi, a nešto više od 1% muslimanske vere. Ne treba mnogo pameti da se zaključi koji je bio glavni razlog odvođenja u logor, i zbog čega su ti ljudi dnevno brutalno mučeni i ubijani u velikom broju.

Pametnome dosta! (Sapienti sat)

Da li te žrtve genocida imaju u 21. veku u državi Srbiji pravo da u svojoj grobnici nađu mir, a nad grobom u Zemunu da im stoji krst, i da im se jednom godišnje drži parastos, to će reći sudski i državni organi, a pored njih i sud javnosti. Kao Zemunac, čiji preci su tu sahranjivani 270 godina, sa krstom i kao pravoslavni Srbin, ja mislim da to pravo imaju! Uostalom, to je valjda i civilizacijski neupitno.

---

Izvor: PEČAT

---

Više od istoga autora: PRIJATELJI – KOLUMNISTI – Nikola Milovančev

---

Vezani prilozi:

Na jevrejskom delu zemunskog groblja uz grobnicu 6.500 Srba postavljen Časni krst

Miloš Ković: Šta smo učinili da bismo sačuvali sećanje na žrtvu predaka?

Sećanje na Srbe mučene i ubijene u Prihvatnom logoru Zemun 1942 – 1944. godine

Momčilo Mirić: Muka i neverica

ČIJE SU MASOVNE GROBNICE U ZEMUNU? Jevrejska opština tuži udruženja „Jadovno“ za „kršenje zakona“, a pod zemljom 6.500 srpskih mučenika

Izbegnimo buduće nesporazume i diskriminaciju srpskog naroda

Skandalozno je nazvati skrnavljenjem postavljanje krsta iznad masovne grobnice mučenički stradalim Srbima

Ljudi, kako smo do toga došli i čemu se dalje nadamo?

---

Nakon dve krivične prijave Jevrejske opštine Zemun, spremamo se za pravnu borbu

---

BASTAŠIĆ: NEĆEMO UKLONITI ČASNI KRST NA GROBLJU U ZEMUNU

Saopštenje za javnost UG Jadovno 1941. Banja Luka i Beograd

---