Od 24. Juna 1941, Dana sjećanja na Jadovno, prošlo je:

JADOVNIČANI PORUČUJU:

Teče 80-ta godina od početka Pokolja, genocida počinjenog nad srpskim narodom od strane NDH. Osamdeset godina od tragedije na Velebitu, ličkom polju, ostrvu Pagu. Ako Bog da, sabraćemo se 19. juna 2021. kod Šaranove jame.

 

Istočna Bosna – Knjiga Jadovno 1.

Datum objave: subota, 25 februara, 2017
Objavljeno u Kompleks Jadovno
Veličina slova: A- A+
Hodočasnici na mjestu logora Jadovno na Velebitu.
Hodočasnici na mjestu logora Jadovno na Velebitu.

I u istočnoj Bosni su ustaše transportovali Srbe u logor Jadovno. Najviše ih je odvedeno iz Bijeljine, Zvornika, Tuzle, Vlasenice, Rogatice i okolnih srpskih naselja.

Početkom juna, ustaše su pohvatali nekoliko desetaka Srba iz Bijeljine i okoline, većinom trgovaca i obrtnika, među kojima je bio i sveštenik Milenko Popović. Noću su ih batinali u zatvoru sreskog načelstva, a danju ih, kao u Ogulinu, Vinkovcima i nekim drugim gradovima, izvodili da čiste ulice, dok su ih mještani pratili pogrdnim riječima i udarcima. Ova grupa je 23. juna otpremljena u logor Danicu, odakle je, zajedno s drugim Srbima, u julu, u jednoj od pet kompozicija, transportovana u logor Jadovno.

Sljedeća veća skupina Srba je u ovom kraju pohvatana 13. i 15. jula, među njima i 25 pravoslavnih sveštenika. Njih su 15. jula prebacili autobusom u Bosansku Raču, a odatle transportovali u Gospić. Već 1. avgusta je uslijedilo i treće masovno hapšenje u Bijeljini i okolici, kada su ustaše pohvatali 45 Srba, većinom obrtnika, trgovaca, đaka i studenata. Držali su ih samo jednu noć zatvorene u vojnom logoru u Bijeljini, a sutradan, na Ilindan, s više Srba iz drugih mjesta, plombiranim teretnim vagonima odvezli u logor Jadovno, gdje su svi pobijeni.

Sačuvano je više svjedočenja o hapšenju Srba u ovim krajevima uoči Ilindana i njihovom transportovanju u Gospić. Risto Stjepanović iz sela Janja, koji je bio aktivni oficir i nakon kapitulacije Kraljevine Jugoslavije se uspio probiti do kuće, detaljno opisuje svoje i hapšenje svojih komšija u zoru 2. avgusta.

Ustaše i oružnici su oko 4 sata opkolili Janju i pohvatali 30 iznenađenih ljudi, među kojima i njega. Odveli su ih u oružničku postaju, iz koje su ih zaprežnim kolima uputili na „saslušanje“u Bijeljinu. U bijeljinskoj policiji su zatekli 15 zatvorenih Srba iz Brezovog Polja kod Brčkog. Svi su bili povezani žicom, zbog čega su im ruke bile crne i natečene. Nakon samo sat vremena, u sobe u kojima su bili pritvoreni ušli su ustaše, pred kojima je bio šef policije Ivan Tolj. Odmah su počeli tući onako premorene i povezane ljude kundacima, lopatama i motikama, a zatim ih odveli na željezničku stanicu, gdje su im za sprovodnike određeni ustaški policajci i kulturbundovci. Više od dvije stotine zatočenika ustaše su utjerali u stočne vagone i zatvorili ih, a zatim je voz krenuo prema Šidu.

U Šidu su ih istjerali iz vagona radi prelaska u drugu kompoziciju. Tokom prekrcavanja i kraćeg zadržavanja na stanici, ustaše i okupljeni građani su ih tukli, vrijeđali i psovali im majku srpsku, govoreći: „Što ih vodite, i ovdje ima mjesta za njih.“ Nakon dva sata, kompozicija popunjena Srbima sa šireg područja krenula je za Zagreb, u kome ih je preuzela zagrebačka policija i sprovela u Gospić. Na željezničkoj stanici u Gospiću su ih povezali dvojicu po dvojicu žicom ili lancima. Kao i u Šidu, dočekali su ih razjareni građani, koji su na njih, već izmrcvarene, glađu, žeđi i batinama, bacali kamenje i vrijeđali ih povicima: „Što ih vodite, što ih niste poubijali tamo.“ Tako su bili „praćeni“ sve do zgrade Okružnog suda.

U kaznionici su zatekli dvorište i ćelije pune zatočenika, među koje su i sami ugurani, da bi istog dana, u nekoliko kolona, bili upućeni u logor Jadovno. „Čim smo ušli u dvorište kaznionice“, opisivao je kasnije Risto Stjepanović, „vidjeli smo nekoliko pravoslavnih sveštenika kako su četvoronoške hodali u krugu, a na njima su jahale ustaše i tukli ih nogama i rukama. Vukli su ih za brkove i brade, čupali ih, a jednom od njih polili su bradu benzinom i zapalili.“ U tom času je jedan čovjek, izgubivši kontrolu uslijed mučenja i nepodnošljivog života u kaznionici, počeo u sav glas da viče: „Pobjeda je naša! Bog je s nama!“ Pošto ga drugi zatočenici nisu mogli ućutkati, jedan ustaša ga je ubio. Risto dalje svjedoči kako je neki stražar s drugog kata upitao pridošle da li se među njima nalazi njegov poznanik, čuvar iz zeničke kaznionice. „Taj je zaista bio među nama i javio se. Ustaša ga je pozvao da dođe na kat. Ovaj je otišao i ubrzo iza toga čule su se sa kata batine i jaukanje. Malo iza toga nastala je galama i mi smo vidjeli kako su ustaše toga hapšenika tukli i ćuškali niz stepenice. Kad je stigao u dvorište, taj se hapšenik okrenuo i udario pesnicom najbližeg ustašu takvom snagom da je ustaša pao. Druge su ustaše navalile na nj, ali pošto je hapšenik bio vrlo jak, nisu ga mogli savladati i konačno ga je jedan ubio metkom.“[1] Risto je u svojoj izjavi naveo i da je poslije nekoliko dana prispjela još jedna veća grupa Srba, dopremljenih iz Bijeljine i okoline, među kojima je bila cijela porodica Ersmanović iz Modrana, sa pet članova, te porodica Bobara iz jednog sela kraj Janje, takođe od pet članova. Ti su ljudi bili obučeni u seljačke nošnje koje su bile sve ukrućene od usirene krvi. Gotovo da se nisu ni zadržali u kaznionici, već su odmah prebačeni u logore Jadovno i Slanu, gdje su pogubljeni.

Pane Petrović, trgovac iz Bijeljine, uhapšen je 8. avgusta zajedno s Jocom Bošnjakovićem i zadržan u zatvoru do 11. avgusta, kada je s drugih 209 Srba, većinom seljaka iz zvorničkog sreza, teretnom željezničkom kompozicijom otpremljen u Zagreb. Grupa je do 13. avgusta bila u zatvoru zagrebačke policije, da bi toga dana večernjim vozom bila upućena za logor Jadovno. Petrović u svojoj izjavi detaljno opisuje zlostavljanja tokom transportovanja do Gospića. „Srbi koji su dovedeni u Gospić, bili su isprebijani, iznakaženi, ranjavi i krvavi. Bilo ih je s polomljenim rukama, nogama, s vidnim ranama po licu i tijelu. Zatekli smo u kaznionici Gospić jednog mladića, seljaka iz sela jajačkog, starog oko 18 godina, kojem je bilo desno uho potpuno odsječeno do same kosti. Krv mu se skorila po licu i vratu.“[2]

Petrović svojim detaljnim iskazom potvrđuje navode drugih svjedoka, iznoseći gotovo identične podatke, uz ostale, da je u kaznionici i njenom dvorištu moglo biti 2.500 do 3.000 ljudi, uglavnom Srba, uz 10-15 Hrvata. Rijetko koji Jevrejin bi se zadržao u kaznionici, jer su oni bili privremeno smještani u logor Ovčara, da bi odatle, ili već sa željezničke stanice Gospić, kao i Srbi, bili otpremani na gubilišta logora Jadovno i Slana. Pane Petrović, Risto Stjepanović, Simo Ćurković, Drago Hadžičolaković, Savo Hadžičolaković, Joco Čolaković i drugi svjedoci u svojim izjavama, datim na različitim mjestima i u različito vrijeme, ne znajući jedan za drugog, daju usaglašene podatke, koji potkrepljuju tvrdnju da je u Gospić svakodnevno stizalo 800 do 1.000 zatočenika iz svih krajeva NDH i da ih je isto toliko svakoga dana iz Gospića upućivano na stratišta. Iz podataka navedenih u njihovim izjavama slijedi da je iz Bijeljine u Jadovno upućeno 60 ljudi, a iz njene okoline oko 500, uglavnom Srba seljaka.

Srbi su u kotaru Brčko, u općinama Brezovo Polje i Čelić, pohvatani takođe na Ilindan, 2. avgusta. Njih su ustaše prebacili u Bijeljinu, a odatle, zajedno s tamošnjim Srbima, transportovali u logor Jadovno. To saznajemo iz dopisa Kotarske oblasti Brčko od 5. avgusta, upućenog Velikoj župi Posavje, kojim se traži da se „spreči neplansko upućivanje Srba u koncentracioni logor Gospić.“[3] Kotarski predstojnik u Brčkom je u dopisu izrazio svoje mišljenje da se takvim hapšenjem neće postići cilj, jer u Brčkom ima oko 40.000 Srba, iznoseći da bi bilo bolje iseliti one koji su imućniji i nepoćudniji, a one koji preostanu potom pohvatati i poslati u koncentracioni logor Jadovno. Kotarski predstojnik se tom prilikom požalio da nema dovoljno kapaciteta koji bi mu omogućili da svih 40.000 Srba uputi „u koncentracioni logor Gospić i na taj način riješi, srpsko pitanje u ovome kraju.“[4]

I u Bosanskom Šamcu su hapšenja Srba počela krajem aprila. U zlostavljanju zatvorenih ljudi naročito se isticao oružnički narednik Alija Trabozarlija. „On nas je“, kako navodi Svetozar Vujanić, „nemilosrdno tukao kundacima i pendrekom te gazio nogama po nama. Ovaj žandarski narednik koji je tamo službovao još za vrijeme Jugoslavije, bio je glavni pomagač sreskog pristava Ive Vrlića i Ilije Paradžika u progonu Srba.“ I u ovom kraju su ustaše na Svetog Iliju masovno hapsili Srbe, pri čemu su izdvojili 17 zatvorenika i otpremili ih u logor Jadovno, gdje su pobijeni. „Među njima bio je i moj otac Đoko“, kaže dalje Svetozar Vujanić. „S mojim ocem odvedeni su u Gospić iz Bosanskog Šamca: Malinović Aleksandar, abiturijent, Ružić Žarko, đak osmog razreda gimnazije, Stavrić Ratko, student veterine, Nikolić Aleksandar, pekar, i njegov brat Jovan, krojač, Ilić Miha, kujundžija, Kosta, gostioničar, čijega se prezimena ne sjećam, željeznički magacioner kojemu je ime bilo Đoko, a prezimena mu ne znam, te još jedan mladić, koji je u Bosanskom Šamcu bio u gostima kod svoje sestre, Povirac Mita, bankovni činovnik, i još neki ugledniji seljaci iz okolnih sela čija imena ne znam. Jedino se sjećam da je među odvedenima Srbima bio i opštinski bilježnik iz sela Crkvine, kojem je ime bilo Đoko, a prezimena mu ne znam. O sudbini i ovih Srba se ništa ne zna, ali se s pravom veruje da su svi pobijeni.“[5]

I ovdje je u isto vrijeme vršen pritisak na srpsko stanovništvo da pređe u katoličku vjeru. Zarad ostvarenja te namjere, Srbima je obećavano da ih neće otpuštati s posla, ni odvoditi u logore, niti će im oduzimati imovinu. Pravoslavne crkve u Bosanskom Šamcu, Crkvini, Slatini, Obudovcu, Novom Gradu, Dubici, Miloševcu i Tišini ustaše su opljačkali i zatvorili.

Pohvatane Srbe iz Modriče, među kojima su bili i Risto Mikičić i njegova supruga Darinka, ustaše su 22. juna sproveli u zatvor u Gradačac, u kom su ih držali nekoliko dana, a zatim ih u julu uputili u logor Jadovno. Po sjećanju Darinke Mikičić, s njima su iz Gradačca transportovani Vlajko Stanišić, Aleksandar Novožilov, Izidor Abinun i Velja, po zanimanju abadžija, rodom iz Srbije.[6]

U selu Osmaci i Gojčina, u kotaru Zvornik, ustaše su 1. avgusta pohvatali 31 čovjeka i povezane ih odveli u Prnjavor, gdje su ih zatvorili u školsku zgradu. Toga i sljedećeg dana su pokupili veći broj Srba iz Dubice i Rajinaca. Nakon zlostavljanja, iz Prnjavora su ih kamionima prevezli u Tuzlu, a zatim u logor Jadovno. Tih dana su se u hapšenju po ovim srpskim selima isticali ustaše iz Jelovog Brda, sa Avdijom Bećirović Šabanovim na čelu. Pod njegovim vođstvom, ustaše su u selu Osmacima, nakon što su odveli seljane, porušili sve plotove i ograde na srpskim njivama i poljima, kako bi stoka iz muslimanskih sela mogla slobodno pasti. „Toma Trakilović i Slavko Draškić, ne znajući što ustaše namjeravaju, htjeli su da spriječe to rušenje, ali su ih ustaše iz pušaka na mjestu pobile.“[7]

Muslimanske ustaše, predvođene tabornikom iz Prnjavora Ibrahimom Kamerićem, zajedno sa oružnicima i njihovim komandantom Hasanom Zuhrićem, opkolili su 9. avgusta srpska sela Međaši, Dubica, Sarač i Miljenovac, u kotaru Zvornik, i pohvatali 111 Srba, odveli ih u Prnjavor i zatvorili u zgradu škole. Tom prilikom su zatvorili i 13 Srba iz sela Rajinaca. Mučili su ih toliko da je sav pod u školi bio krvav, što su njihove supruge i kćeri vidjele kada su im donijele hranu. Potom su ih kamionima prevezli u Tuzlu, gdje su ih potrpali u stočne vagone i otpremili u logor Jadovno.[8] I u vremenu od 8. do 12. avgusta, muslimanske ustaše su u Zvorniku uhapsili 62 Srbina i odveli ih u Bijeljinu, odakle su transportovani u logor Gospić.[9]

U Vlasenici se sve do 22. juna nalazila njemačka vojska, te nije bilo zlostavljanja i hapšenja srpskog stanovništva. Međutim, odmah po odlasku Nijemaca, istog dana, 22. juna, u Vlasenicu su iz Sarajeva došli ustaše i uhapsili sedam uglednijih Srba, odveli ih u Rašića gaj i ubili. Stradali su sveštenik Dušan Bobar, trgovci Jovo Mićić i Danilo Jolić, geometar Branko Zderić, te zemljoradnici Dušan Mitrović, Novica Drakulić i njegov brat Anđelko.[10]

Hapšenja su u vlaseničkom kraju nastavljena, a s njima i pljačke, batinanja i ubijanja. Ovdje je u vremenu od 22. juna do 20. jula ubijeno 80 Srba. U akciji masovnog hapšenja, ustaše su 28. jula pohvatali 200 žitelja Vlasenice i okolice, koje su u teretnim vagonima željeznicom transportovali u Gospić, zatim u logore Jadovno ili Slana.[11]

U Rogatici su do polovine juna, kao i u Vlasenici, boravili njemački vojnici i za to vrijeme su Srbi i Muslimani u ovom kraju mirno živjeli i obavljali svoje poslove. Međutim, odmah po odlasku Nijemaca, počela su pojedinačna, grupna i masovna hapšenja Srba. U Rogatici je organizovan ustaški logor, kojim je zapovijedao Mustafa Jamaković, seljak iz Rogatice. Pod njegovim rukovodstvom, muslimanske ustaše su na putevima i u gradu presretali Srbe i otimali im robu koju su donosili na prodaju. Oduzimali su novac, zlato, tražili oružje i zlostavljali ih u njihovim domovima. U noći između 11. i 12. jula, ustaše su pohapsili pravoslavne sveštenike i njihove porodice i odvezli ih u Sarajevo. Samo nekoliko dana kasnije, pohvatali su 30 Srba u Rogatici, a u okolici oko 30 seljaka. U zatvoru su ih zlostavljali 10 dana, a zatim ih, u jednom od transporta, preko Sarajeva otpremili u logor Jadovno. Da su zaista upućeni u Gospić, potvrđuju dopisne karte koje su Jovo Budimir i Milan Spajić, dvojica iz ove grupe, poslali svojim kućama.[12] Sredinom jula, ustaše su pohvatali još 40 Srba, većinom seljaka iz okoline Rogatice. Oni su takođe iz Sarajeva transportovani u logor Jadovno. Među njima su bili Janko Đurđevac, Pero Limić, Spasoje Palavestra, Svetozar Vranić, Dušan Limić i drugi. Sačuvani podaci govore da je iz Rogatice i njene okoline u Jadovno otpremljeno 100 ljudi.[13]

[1]   ABiH, ZKRZ za BiH, br. 10838.
[2]   AJ, fasc. 922, Izjava Pane Petrovića od 13. aprila 1942.
[3]   Arhiv OS, a. NDH, kut. 174, reg. br. 10/11-1.
[4]   Isto.
[5]   Izjava Svetozara Vujanića od 12. februara 1943, AJ, fasc. 919.
[6]   Izjava Darinke Mikičić od 17. aprila 1942. godine, HAK, kut. Jadovno.
[7]   Zapisnik Komisije za ratne zločine Zvornik od 13. septembra 1946, ABiH.
[8]   Zapisnik Komisije za ratne zločine Zvornik od 11. septembra 1946, AJ, f. 910.
[9]   Zapisnik Komisije za ratne zločine Zvornik od 24. avgusta 1946, AJ, f. 910.
[10]   Izjava Nevenke Mićić od 20. marta 1942, AJ, fasc. 919.
[11]   Isto.
[12]   Izjava Antonija Cerovića od 19. maja 1942, AJ, fasc. 918.
[13]   Isto.

Sadržaj

 


Tagovi:

Pomozite rad udruženja Jadovno 1941.

Napomena: Izneseni komentari su privatna mišljenja autora i ne održavaju stavove UG Jadovno 1941. Komentari neprikladnog sadržaja će biti obrisani vez upozorenja.

KOMENTARI

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *

Top