Od 24. Juna 1941, Dana sjećanja na Jadovno, prošlo je:

JADOVNIČANI PORUČUJU:

Teče 80-ta godina od početka Pokolja, genocida počinjenog nad srpskim narodom od strane NDH. Osamdeset godina od tragedije na Velebitu, ličkom polju, ostrvu Pagu.

 

Dva izostavljena poglavlja iz knjige Magnum crimen Viktora Novaka

Datum objave: ponedeljak, 7 marta, 2011
Objavljeno u Knjige i feljtoni
Veličina slova: A- A+

magnum_crimen

Mr Goran Latinović

Univerzitet u Banjaluci

Odsjek za istoriju

 

Ecclesia militans ratuje s Tyrševom
ideologijom
i Libellus accusationis:

dva izostavljena poglavlja iz knjige Magnum crimen Viktora
Novaka

(priredio Vasilije
Krestić), Jagodina: Gambit, 2005, str. 213*

 

Viktor Novak (1889–1977) bio je Hrvat projugoslovenske orijentacije, koji je visoko
obrazovanje stekao u Zagrebu i Rimu i koji je dugi niz godina bio profesor
Univerziteta u Beogradu, gdje je predavao Opštu istoriju srednjeg veka i Pomoćne istorijske nauke. Važio je
kao veliki latinista i paleograf i izuzetan erudita, čija bibliografija broji
preko 500 jedinica. Međutim, iako se najviše bavio is-torijom srednjovjekovne
Dalmacije, njegovo glavno djelo tiče se istorije XX vije-ka. Naravno, riječ je o čuvenom djelu Magnum crimen: pola vijeka
klerikalizma u Hrvatskoj
,
koje je objavljeno u Zagrebu 1948. godine. U predgovoru ovog izuzetno obimnog djela, koje
je posvetio ”znanim i neznanim žrtvama klerofašizma”, Viktor Novak piše da je
građu sakupljao nekoliko decenija, jer je još kao učenik gimnazi-je počeo da prati
rad rimokatoličkog klerikalizma, a nastavio kao član Austrij-skog istorijskog
instituta, Vatikanske paleografske škole i na kraju kao profe-sor univerziteta.
Nakon višedecenijskog proučavanja Rimokatoličke crkve i na osnovu ogromne
izvorne građe, Viktor Novak došao je do spoznaje da ustaški te-ror ni izdaleka
ne bi dobio na zamahu i širini da ga nije raspaljivao rimokato-lički
klerikalizam, tj. klerofašizam. Takođe, on je zaključio da se onaj dio kle-rofašističkog
aparata koji nije bio neposredno angažovan u vršenju zločina, ideološki zalagao
za fašistički režim. Od samog objavljivanja Magnum
crimen
je bio napadan, a iako štampan u tiražu od 4.000 primjeraka, brzo je
nestao iz prodaje, odnosno bio je kupovan i spaljivan. Sličnu sudbinu imalo je i
skraćeno izdanje objavljeno u Sarajevu 1960, kao i reprint izdanja iz 1948.
objavljen u Beo-gradu 1986. godine.

Međutim, 2005. godine izašla je iz štampe knjiga čiji naslov upućuje na za-ključak da
djelo Viktora Novaka nije objavljeno u cjelini ni 1948, a ni 1986. godine. Priređivač
ove knjige akademik Vasilije Krestić u njenom predgovoru upravo piše da danas
vjerovatno i nema ljudi koji znaju da je Magnum
crimen
u samom procesu nastajanja doživljavao cenzuru, jer je pod pritiskom komunisti-čkog
vrha Viktor Novak bio primoran da izostavi neka poglavlja. Kad je pripre-mano
drugo izdanje iz 1986. godine nije postojala mogućnost da se dođe do
izostav-ljenih tekstova, iz razloga što izuzetno obimna rukopisna zaostavština
Viktora Novaka, koja se čuva u Arhivu SANU, nije bila sređena. Ipak,
pronalaženjem izo-stavljenih poglavlja stvoreni su uslovi da ovo kapitalno djelo
bude kompletira-no, što je i učinjeno njihovim objavljivanjem. Dva izostavljena
poglavlja štampa-na su dvojezično, na srpskom i na engleskom jeziku.

U prvom od njih, odnosno u poglavlju koje je trebalo da bude četrnaesto u Novakovoj
knjizi, a koje nosi naslov Ecclesia
militans ratuje s Tyrševom ideologijom, Viktor Novak piše da je prvo sokolsko
društvo osnovano u Pragu 1862. godine i da je jedan od njegovih osnivača bio Miroslav Tirš. Glavni cilj
sokolskih dru-štava bio je podizanje nacionalne svijesti, čime je ono postalo jedna
od osnova opšteg narodnog preporoda. Vremenom se sokolska ideologija proširila
i u dru-ge slovenske zemlje, a poslije Prvog svjetskog rata srpske, hrvatske i
slovenačke sokolske organizacije udružile su se u jednu. Međutim, pod uticajem
Rimokatoli-čke crkve, koja je vjersku toleranciju propagiranu od strane
sokolskih ideologa smatrala opasnom za rimokatolicizam, zagrebačko sokolsko
društvo ubrzo je istu-pilo iz Jugoslovenskog sokolskog saveza. Osim Tirševe
ideologije, Rimokatoli-čkoj crkvi smetala je i jugoslovenska misao, prema kojoj
je Jugoslovenski sokol-ski savez bio veoma naklonjen. Viktor Novak piše da je
dalekosežni plan o kleri-kalno-separatističkom djelovanju Rimokatoličke crkve
bio ugrožen sokolskom ideologijom i funkcionisanjem Sokola Kraljevine Jugoslavije.
Iako se tvorac so-kolske ideologije Miroslav Tirš nije odricao ni Boga, niti
crkve, pojedini hrvatski biskupi žestoko su ga napadali kao bezbožnika, a među
protivnicima sokolske ideologije isticali su se sarajevski biskup Šarić i krčki
biskup Sre-brnić. U suštini, Viktor Novak je u ovom poglavlju pokazao koliko je
vrh Rimo-katoličke crkve bio antijugoslovenski i profašistički, pa je i
razumljivo, sa stanovišta vremena u kojem je prvo izdanje štampano, što mu je
bilo onemogućeno objavljivanje ovog teksta.

Iz istih razloga bilo je onemogućeno i objavljivanje poglavlja Libellus
accusa-tionis
, koje je trebalo da bude petnaesto u Novakovoj knjizi, a u kojem je riječ o pro-memoriji koju je don Frano Ivanišević uputio 1934. godine nadbiskupu Alojziju Stepincu.
Iskusni sveštenik Frano Ivanišević iznio je zapažanja o Rimokato-ličkoj crkvi u
Jugoslaviji, ističući da u jugoslovenskoj državi postoji potpuna sloboda i
ravnopravnost vjeroispovijesti i da Rimokatolička crkva nije u podre-đenom
položaju (nasuprot shvatanju većine rimokatoličkih sveštenika), pa stoga
kritikuje njen neprijateljski stav prema jugoslovenskoj državi. Takođe, don
Fra-no Ivanišević izrazio se veoma povoljno o kralju Aleksandru I Karađorđeviću
koji ”kao sin ove zemlje jednako
plemenitim srcem osjeća za vjernike jedne i druge crkve, što on svaki dan
dokazuje ne samo riječima nego dobrotvornim djelima pružajući iz svoje
darežljive ruke obilne novčane potpore katoličkim crkvama i ustanovama”. Nema sumnje da je ovakvo zapažanje
dodatno uticalo da komunistički režim i ovo po-glavlje cenzuriše, odnosno da
onemogući njegovo objavljivanje. Alojzije Stepinac nikada nije odgovorio na pismo
Frane Ivaniševića, a Viktor Novak smatra da je na zagrebačkom Kaptolu, tj. u
zagrebačkom nadbiskupskom dvoru, postojao samo je-dan dalekosežni cilj – država
u kojoj će Rimokatolička crkva biti jedini i sve-moćni činilac.

Objavljivanjem ovih poglavlja djelo Magnum crimen Viktora
Novaka napokon je kompletirano. Ono je nezaobilazno svima koji izučavaju ili će
izučavati fak-tore koji su rušili jugoslovensku državu, kao i onima koji se
budu bavili ideo-loškim osnovama genocida nad Srbima 1941–1945. S obzirom na to
da je od po-sljednjeg izdanja Magnum crimena prošlo
više od dvadeset godina, očigledna je potreba da ovo djelo ponovo bude
objavljeno i to u cjelosti, zajedno sa izostavlje-nim poglavljima, i da bude
prevedeno ne samo na engleski, već i na druge svjetske jezike.


* Istorija 20. veka: časopis Instituta
za savremenu istoriju, god.
XXVI, br. 1, Beograd 2008, str. 166–167.




Pomozite rad udruženja Jadovno 1941.

Napomena: Izneseni komentari su privatna mišljenja autora i ne održavaju stavove UG Jadovno 1941. Komentari neprikladnog sadržaja će biti obrisani vez upozorenja.

KOMENTARI

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *

Top