Aleksandar Stanković: Sto kilometara duž Solunskog fronta

Datum objave: nedelja, februar 24, 2019
Veličina slova: A- A+

Foto-reportaža visokogorske akcije „100 kilometara grebenom fronta za 100 godina proboja Solunskog fronta“

Učesnici akcije oko krsta na Dobrom polju koji su ovog leta podigli Radoljub Knežević i Ratko Rabrenović – to je trenutno jedino postojeće spomen-obeležje na Dobrom polju, prethodno srpsko-francusko obeležje su uništili bugarski okupatori u toku Drugog svetskog rata
Učesnici akcije oko krsta na Dobrom polju koji su ovog leta podigli Radoljub Knežević i Ratko Rabrenović – to je trenutno jedino postojeće spomen-obeležje na Dobrom polju, prethodno srpsko-francusko obeležje su uništili bugarski okupatori u toku Drugog svetskog rata

Povodom stogodišnjice bitke na Dobrom polju i proboja Solunskog fronta, letos za Petrovdan učestvovao sam u visokogorskoj akciji „100 kilometara grebenom fronta za 100 godina proboja Solunskog fronta“ u organizaciji udruženja „Otadžbina pamti“ sa još 54-oro ljudi (i jednim psom!). Počev od 11. jula 2018. pa do 14. jula 2018. prešli smo peške 110 kilometara duž planinskog grebena gde su se pre 100 godina vodile najžešće borbe na delu Solunskog fronta koji je držala srpska vojska.

Na grebenu planine Kožuf (u daljini vrh Dudica)
Na grebenu planine Kožuf (u daljini vrh Dudica)

Prvog dana pešačenja (11.7.2018) pošli smo od ski centra Kožuf na planini Kožuf da bismo preko vrhova Zeleni breg (2165 m), Dudica (2132 m) i Konjska glava (1836m) stigli do Golupca. Od Golupca smo sledećeg dana, na Petrovdan 12. jula, grebenom planine Kozjak preko Blateča (1596m), Pašnika (1596m), Kamile (1569m), Malog Kozjaka (1777m), Golemog Kozjaka (1814m) i Kravice (1682m) stigli u sumrak do Dobrog polja (1813m), mesta gde je bio glavni udar u toku proboja Solunskog fronta.

Tu smo se sledećeg jutra, 13. jula, kao i na Golupcu pomolili za duše svih palih ratnika i položili vence u čast srpskih i francuskih junaka izginulih na tim delovima fronta. Nakon toga smo, trećeg dana, krenuli preko Bele zemlje (1826m) i Sokola (1822m, tu smo položili vence srpskim i francuskim junacima poginulim u borbama oko ove kote), Belog grotla, kote Nidže (2360m) da bismo uveče, sa suzama u očima stigli na krvlju zaliveni Kajmakčalan, glavnu tačku našeg puta i hodočašća, gde smo celivali ploču na kosturnici srpskih vojnika poginulih u osvajanju Kapije slobode 1916. U kapeli na vrhu Kajmakčalana ostavili smo vence i ikonu Sv. Petra i Pavla (donetu sa Kosova i Metohije), koju smo bez prestanka nosili na čelu kolone od Golupca, smenjujući se tako da svako bar malo nosi ikonu na putu ka Kajmakčalanu.

Na vrhu Veliki Kozjak u ostatku rova iz 1918. Ovaj vrh je 16. septembra prepodne zauzela Jugoslovenska divizija. Bugari su u kontranapadu opet zauzeli vrh, da bi ga Jugoslovenska divizija definitivno ponovo zauzela istog dana
Na vrhu Veliki Kozjak u ostatku rova iz 1918. Ovaj vrh je 16. septembra prepodne zauzela Jugoslovenska divizija. Bugari su u kontranapadu opet zauzeli vrh, da bi ga Jugoslovenska divizija definitivno ponovo zauzela istog dana
Pogled na vrh Kravicu – položa je na Kravici je zauzela francuska 17. kolonijalna divizija 15. septembra
Pogled na vrh Kravicu – položa je na Kravici je zauzela francuska 17. kolonijalna divizija 15. septembra

Bilo je jako dirljivo što nas je na Kajmakčalanu dočekalo oko 100 dece i njihovih 50 roditelja koji su bili učesnici druge akcije – „100 dece za 100 godina proboja Solunskog fronta“. Nikad neću zaboraviti to veče na najsvetijem mestu – Kajmakčalanu, kada smo zajedno u kampu pod zvezdanim nebom, sa srcima ispunjenim u isto vreme ponosom, srećom i tugom pevali „Tamo daleko“, „Oj Srbijo, mila mati“, „Zovi, samo zovi“, „Kreće se lađa francuska“ i druge srpske rodoljubive pesme, sećajući se svih žrtvi koje je srpski narod podneo u borbi za slobodu i ujedinjenje u Prvom svetskom ratu.

Pogled na Dobro polje, mesto glavnog udara 15. septembra 1918. U ovom sektoru nastupala je 2. srpska armija pod komandom vojvode Stepe Stepanovića sa dve francuske divizije pridodate specijalno za Dobropoljsku operaciju – u prvom ešalonu s leva nadesno bile su francuska 122. pešadijska, francuska 17. kolonijalna, kao i Šumadijska divizija (koja otpočinje ofanzivu 15. septembra ujutru zauzimanjem Veternika), a u drugom ešalonu su bile Jugoslovenska i Timočka divizija
Pogled na Dobro polje, mesto glavnog udara 15. septembra 1918. U ovom sektoru nastupala je 2. srpska armija pod komandom vojvode Stepe Stepanovića sa dve francuske divizije pridodate specijalno za Dobropoljsku operaciju – u prvom ešalonu s leva nadesno bile su francuska 122. pešadijska, francuska 17. kolonijalna, kao i Šumadijska divizija (koja otpočinje ofanzivu 15. septembra ujutru zauzimanjem Veternika), a u drugom ešalonu su bile Jugoslovenska i Timočka divizija
Na vrhu Sokola – ovo je bio najjači položaj bugarske vojske na sektoru fronta koji je držala srpska vojska, deo planine Soko koji je gledao na srpske položaje strm je skoro kao litica. Frontalni napadi 15. septembra su odbijeni, da bi vrh bio zauzet od Drinske divizije iz Prve armije pod komandom vojvode Petra Bojovića i francuske 122. pešadijske divizije tog dana tek nakon što su bugarske jedinice morale sa njega da se povuku jer su im ove dve divizije napredujući na bokovima ovog položaja ugrozile pozadinu
Na vrhu Sokola – ovo je bio najjači položaj bugarske vojske na sektoru fronta koji je držala srpska vojska, deo planine Soko koji je gledao na srpske položaje strm je skoro kao litica. Frontalni napadi 15. septembra su odbijeni, da bi vrh bio zauzet od Drinske divizije iz Prve armije pod komandom vojvode Petra Bojovića i francuske 122. pešadijske divizije tog dana tek nakon što su bugarske jedinice morale sa njega da se povuku jer su im ove dve divizije napredujući na bokovima ovog položaja ugrozile pozadinu
Uspon ka Belom grotlu – tokom celog drugog i trećeg dana marša, sve do Kajmakčalana na čelu kolone je nošena ikona sv. Petra i Pavla
Uspon ka Belom grotlu – tokom celog drugog i trećeg dana marša, sve do Kajmakčalana na čelu kolone je nošena ikona sv. Petra i Pavla

Sledećeg jutra, 14. jula 2018. nakon održanog opela poginulim srpskim ratnicima u osvajanju Kajmakčalana 1916. godine, počeo je i četvrti, poslednji dan pešačenja spuštanjem sa Kajmakčalana do Starkovog zuba (Sive stene – 2229 m) gde je 2. oktobra 1916. Dobrovoljački odred vojvode Vuka imao stravične gubitke jurišajući u samoubilačkom napadu preko bodljikave žice na bugarske položaje kako bi se osigurao tek osvojeni Kajmakčalan i Bugari naterali na povlačenje na nove položaje na severu. Tu smo minutom ćutanja odali počast poginulim junacima Dobrovoljačkog odreda da bismo nastavili do Starkovog groba (1876 m) i odatle uveče stigli u selo Skočivir (600 m) u dolini Crne reke gde se naše pešačenje od 110 kilometara sa ukupnim savladanim usponom od 4800 metara i spuštanjem od 5900 metara završilo i gde smo te večeri u staroj karauli proslavili naš uspeh.

Ostaci bolnice Arčibalda Rajsa u blizini Kajmakčalana (u daljini se vidi i sam Kajmakčalan – najviši vrh na sredini slike)
Ostaci bolnice Arčibalda Rajsa u blizini Kajmakčalana (u daljini se vidi i sam Kajmakčalan – najviši vrh na sredini slike)
Poslednji odmor pre konačnog uspona na Kajmakčalan
Poslednji odmor pre konačnog uspona na Kajmakčalan
Spomen-kosturnica na Kajmakčalanu – bitka za Kajmakčalan je trajala od 12. do 30. septembra 1916. godine. Za to vreme ovaj vrh je nekoliko puta prelazio iz srpskih u bugarske ruke i obrnuto, da bi ga na kraju srpska vojska uz velike gubitke definitivno osvojila i naterala Bugare da se povuku dalje na sever. U teškim borbama za osvajanje ovog vrha koje su često bile prsa u prsa – bajonetima, noževima i kundacima – učestvovale su Drinska i deo Dunavske divizije, kao i Dobrovoljački odred vojvode Vuka, a srpske žrtve samo za ovaj vrh iznosile su oko 5 hiljada mrtvih, ranjenih i nestalih vojnika
Spomen-kosturnica na Kajmakčalanu – bitka za Kajmakčalan je trajala od 12. do 30. septembra 1916. godine. Za to vreme ovaj vrh je nekoliko puta prelazio iz srpskih u bugarske ruke i obrnuto, da bi ga na kraju srpska vojska uz velike gubitke definitivno osvojila i naterala Bugare da se povuku dalje na sever. U teškim borbama za osvajanje ovog vrha koje su često bile prsa u prsa – bajonetima, noževima i kundacima – učestvovale su Drinska i deo Dunavske divizije, kao i Dobrovoljački odred vojvode Vuka, a srpske žrtve samo za ovaj vrh iznosile su oko 5 hiljada mrtvih, ranjenih i nestalih vojnika
Pogled na spomen-kosturnicu i na kapelu na vrhu Kajmakčalana
Pogled na spomen-kosturnicu i na kapelu na vrhu Kajmakčalana
Kapela na Kajmakčalanu posvećena je sv. Petru i Pavlu, a u vreme kraljevine SHS/Jugoslavije godišnja okupljanja preživelih Solunaca na Kajmakčalanu bila su na Petrovdan – otud je i ova planinarska akcija organizovana na Petrovdan, sa idejom da se taj datum reafirmiše kao datum obeležavanja godišnjica osvajanja „Kapije slobode“ odnosno proboja Solunskog fronta
Kapela na Kajmakčalanu posvećena je sv. Petru i Pavlu, a u vreme kraljevine SHS/Jugoslavije godišnja okupljanja preživelih Solunaca na Kajmakčalanu bila su na Petrovdan – otud je i ova planinarska akcija organizovana na Petrovdan, sa idejom da se taj datum reafirmiše kao datum obeležavanja godišnjica osvajanja „Kapije slobode“ odnosno proboja Solunskog fronta
Epitaf kralja Aleksandra svojim poginulim saborcima iznad ulaza u kapelu sv. Petra i Pavla na Kajmakčalanu: „Mojim Div junacima neustrašivim i vernim koji grudima svojim otvoriše vrata Slobodi i ostaše ovde kao večni stražari na pragu Otadžbine“
Epitaf kralja Aleksandra svojim poginulim saborcima iznad ulaza u kapelu sv. Petra i Pavla na Kajmakčalanu: „Mojim Div junacima neustrašivim i vernim koji grudima svojim otvoriše vrata Slobodi i ostaše ovde kao večni stražari na pragu Otadžbine“
Urna u kapeli sv. Petra i Pavla u kojoj je počivalo srce Arčibalda Rajsa – nažalost, ovu urnu su razbili bugarski okupatori u toku Drugog svetskog rata
Urna u kapeli sv. Petra i Pavla u kojoj je počivalo srce Arčibalda Rajsa – nažalost, ovu urnu su razbili bugarski okupatori u toku Drugog svetskog rata

Sledećeg dana obišli smo srpska vojnička groblja u selima Skočivir, Dobroveni, Živojno, Bač, kao i u Bitolju i odali poštu i pomolili se na svakom od tih grobalja za srpske ratnike pale u Balkanskim i Prvom svetskom ratu, da bismo na kraju odali poštu i na francuskom vojničkom groblju u Bitolju i krenuli put Beograda.

Siva stena (Starkov zub) – srpska vojska je zauzela ovaj važan položaj nekoliko dana nakon zauzimanja Kajmakčalana 1916.
Siva stena (Starkov zub) – srpska vojska je zauzela ovaj važan položaj nekoliko dana nakon zauzimanja Kajmakčalana 1916.
Pogled sa Sive stene na livadu na kojoj je poginuo najveći deo Dobrovoljačkog odreda vojvode Vuka u borbi za osvajanje ove kote
Pogled sa Sive stene na livadu na kojoj je poginuo najveći deo Dobrovoljačkog odreda vojvode Vuka u borbi za osvajanje ove kote

Nikada me ništa nije više fasciniralo od junačke borbe srpskog naroda u Balkanskim i Prvom svetskom ratu. Sećam se kako sam sa 9-10 godina u dedinoj sobi pronašao časopis posvećen borbi Srbije u Velikom ratu na čijoj naslovnoj strani je bio srpski vojnik u novoj francuskoj uniformi sa Adrian šlemom (moguće da je čak u pitanju bila Milunka Savić) – naslov je glasio: „Solunci – slava pripada njima“. Od tada kroz ceo svoj život za mene nije bilo veće svetinje i većeg izvora snage i inspiracije od ovog perioda srpske istorije u kome su srpski vojnici ispunjavajući herkulovske, gotovo neostvarive zadatke otišli u legendu i večnost.

Grob u selu Skočivir: „Ovde počiva Milija P. Lazić, pešadijski potporučnik rođen 1893. godine u Uzićima, okrug užički. Junački pogibe na Gruništu 16. HI 1916 g. U slobodi rođen, za slobodu pade, Otadžbini miloj mladi život dade. Spomen mu podigoše braća Nedeljko i Ljubomir“
Grob u selu Skočivir: „Ovde počiva Milija P. Lazić, pešadijski potporučnik rođen 1893. godine u Uzićima, okrug užički. Junački pogibe na Gruništu 16. HI 1916 g. U slobodi rođen, za slobodu pade, Otadžbini miloj mladi život dade. Spomen mu podigoše braća Nedeljko i Ljubomir“
Srpsko vojničko groblje (poginuli od 1912. do 1918) u selu Dobroveni
Srpsko vojničko groblje (poginuli od 1912. do 1918) u selu Dobroveni
Kosturnica na srpskom vojničkom groblju u Bitolju. Epitaf glasi: „Slava hrabro palim junacima za kralja i otadžbinu u ratovima za oslobođenje i ujedinjenje 1912–1918“. Ovo groblje, koje je završeno nekoliko godina pre početka Drugog svetskog rata imalo je jako tužnu sudbinu – kosturnica je isprva bila napravljena tako da bude otvorena. Nakon Drugog svetskog rata na groblju nije bilo nikakvih čuvara i ono je postalo stecište raznog polusveta – kockara, lopova, krijumčara, alkoholičara – koji su skrnavili grobove. Povrh svega, iz kosturnice su kradene kosti koje su makedonski studenti medicine koristili za učenje anatomije. Tek nakon nekoliko decenija komunističke vlasti su odlučile da postave ploču kojom je zatvorena kosturnica
Kosturnica na srpskom vojničkom groblju u Bitolju. Epitaf glasi: „Slava hrabro palim junacima za kralja i otadžbinu u ratovima za oslobođenje i ujedinjenje 1912–1918“. Ovo groblje, koje je završeno nekoliko godina pre početka Drugog svetskog rata imalo je jako tužnu sudbinu – kosturnica je isprva bila napravljena tako da bude otvorena. Nakon Drugog svetskog rata na groblju nije bilo nikakvih čuvara i ono je postalo stecište raznog polusveta – kockara, lopova, krijumčara, alkoholičara – koji su skrnavili grobove. Povrh svega, iz kosturnice su kradene kosti koje su makedonski studenti medicine koristili za učenje anatomije. Tek nakon nekoliko decenija komunističke vlasti su odlučile da postave ploču kojom je zatvorena kosturnica

Iz tog razloga, od samog početka bio sam rešen da učestvujem u ovoj planinarskoj akciji jer smatram da nije bilo boljeg načina da se obeleži stogodišnjica pobede srpske vojske u Velikom ratu nego da se duž linije Solunskog fronta obiđu krvlju zalivene čuke na kojima su srpski vojnici pre sto godina vodili nadljudske borbe za oslobođenje i ujedinjenje srpskog naroda i domovine, među njima i dvoje mojih čukundeda – Mirko Kovačević i Stevan Savković – koji su prešli ceo ratni put srpske vojske od 1914. do oslobođenja 1918.

Radoljub Knežević čita molitvu za poginule na Dobrom polju
Radoljub Knežević čita molitvu za poginule na Dobrom polju

Glavnu ulogu u organizovanju ovog putovanja imalo je udruženje „Otadžbina pamti“, na prvom mestu gospodin Radoljub Knežević, koji je bio glavni vodič i vođa ovog puta. Stoga njemu i udruženju „Otadžbina pamti“ učesnici ovog hodočašća – uključujući i autora ovih redova – duguju najveću zahvalnost jer su učestvovali u nečemu čega će se sećati i prepričavati čitavog života. Hvala mu na tome!

Fotografije: ALEKSANDAR STANKOVIĆ

Autor: ALEKSANDAR STANKOVIĆ

Izvor: STANjE STVARI

POKOLj - Naziv za sistematski državni zločin genocida počinjen nad pravoslavnim Srbima tokom Drugog svetskog rata od strane Nezavisne Države Hrvatske na cijelom njenom teritoriju.
POKOLj – Naziv za sistematski državni zločin genocida počinjen nad pravoslavnim Srbima tokom Drugog svetskog rata od strane Nezavisne Države Hrvatske na cijelom njenom teritoriju.

Pomozite rad udruženja Jadovno 1941.

Napomena: Izneseni komentari su privatna mišljenja autora i ne održavaju stavove UG Jadovno 1941. Komentari neprikladnog sadržaja će biti obrisani vez upozorenja.

KOMENTARI

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *

Top