Žrtve Drugog svetskog rata i „naši“ revizionisti: do kada? (2. deo)

Šta je rečeno na nedavno održanom 11. simpozijumu o jasenovačkim žrtvama u Zagrebu i zbog čega su sporne činjenice i tvrdnje koje su tom prilikom navedene? Druge procene: Stane Zrimec, Franjo Tuđman, Ivan Klauzer i Mladen Friganović.

Piše: Nikola Milovančev

Još jedan istaknuti slovenački statističar je davnih 50-ih godina 20. veka ocenio jugoslovenske demografske gubitke Drugog svetskog rata u mnogo većim brojkama od Kočovića i Žerjavića. Bio je to dr Stane Zrimec, koji je dugo vremena bio načelnik demografskog odeljenja Statističkog zavoda Slovenije, dakle ujedno i demograf po užoj specijalnosti.

Nekoliko decenija on je taj posao je radio i za Ujedinjene nacije, čak i organizovao popise u Kambodži, Alžiru, Obali Slonovače i Ruandi. U svom članku u „Enciklopediji Jugoslavije“ (4. knjiga, Zagreb 1959, str. 596), S. Zrimec je zapisao: „… ukupan demografski gubitak od oko 2.500.000 st.“. To je manje od ocene njegovog kolege Vogelnika, ali još uvek ocena od dva i po miliona.

Kako je broj neposrednih žrtava (bez drugih demografskih gubitaka), u prvoj fazi svog istoriografskog rada, procenio nesumnjivo dobro istorijski obrazovan i informisan, dr F. Tuđman? Te brojke se očito razlikuju od njegovih kasnijih ocena. Naime, on je 1960. g. u knjizi Stvaranje socijalističke Jugoslavije (Zagreb, str. 127) zapisao: „Ukupno je Jugoslavija izgubila u ratu 1.706.000 ljudi…“.

Dr Mladen Friganović (1927 – 2015.) bio je poznati hrvatski geograf i demograf, koji se posle doktorata u Zagrebu (1959.), usavršavao i na Sorboni. O je 1975. napisao članak o demografskim kretanjima u Jugoslaviji u zagrebačkoj Reviji za sociologiju (br. 1-2). Tom prilikom, objavio je i tabelu Procijenjeni ratni gubici stanovništva Jugoslavije, Republika i Pokrajinama, koju je sačinio po neobjavljenoj studiji rano preminulog njegovog kolege, hrvatskog demografa Ivana Klauzera (Klauser). Po toj tabeli, u Jugoslaviji je na popisu 1948. bilo očekivano 17.883.939 stanovnika, a nađeno je 2.042.373 manje.

Po Kauzeru i Friganoviću, najveći gubici stanovništva su bili na području NDH: u Hrvatskoj je gubitak u ratu bio 661.543 stanovnika, a u Bosni i Hercegovini 580.767; kod toga treba imati na umu, da je i područje Srema sa Zemunom, koje je tokom rata bilo pod NDH, u ovoj tabeli obuhvaćenu u okviru brojki za Srbiju.

Kod razmatranja svih ovih, i ranije navedenih demografskih ocena o ratnim gubicima stanovništva Jugoslavije, čitalac mora obratiti pažnju da se neke odnose samo na neposredno stradale, izgubljene živote, dok druge obuhvaćaju ukupne demografske gubitke – znači, i sa smanjenim prirastom dece, odseljenim itd.

Na sledećoj (38. str.) članka, autor dr. Friganović je izneo i tabelu gubitaka po republikama SFRJ: Hrvatska i Bosna i Hercegovina su 1948. imale 40,08% stanovništva Jugoslavije, a izračunato je da su podnele 60,83% ratnih žrtava! Ako ovome pribrojimo i Srem sa Zemunom (takođe u NDH), sa velikim brojem žrtava, bilans za područje NDH bi bio još gori. Dakle, pojednostavljeno: na 1000 stanovnika prebrojanih u BiH i Hrvatskoj na popisu 1948. g. broj gubitaka je ocenjen na nešto više od 222 (22,2%), dok je u preostalom delu države na 1000 stanovnika ocenjen na nešto više od 81 (8,1%), skoro tri puta manje.

Međutim, za razliku od Kauzlera i Friganovića, dva profesionalna hrvatska demografa, dvadesetak godina kasnije imamo bitno drugačiju Žerjavićevu procenu teritorijalnog rasporeda žrtava. On u svojoj knjizi (na str. 32) ocenjuje da u BiH i Hrvatskoj nije demografski gubitak 60,83% jugoslovenskih gubitaka, već oko 48,5% (982.000 od 2.022.000); na taj način, preko 200.000 ljudskih gubitaka je naknadno „preseljeno“ sa područja NDH u druge Republike!

Šta u tom pogledu navodi B. Kočović, koji je u ukupnim brojkama skoro identično procenio, kao Žerjavić? On pak od ukupno procenjenih 1.985.000 gubitaka, računa da ih je u Hrvatskoj i BiH bilo 1.273.000 – 64,1% jugoslovenskih gubitaka! Žerjavić i Kočović su hvalili jedan drugog, ali su pri tome ispustili odgovor na jedno pitanje: kako su im ukupne procene gubitaka skoro jednake, kada je jedan (Žerjavić) ocenio da je u dve kasnije jugoslovenske republike demografski gubitak 48,5%, a drugi da je tamo bilo 64,1% ukupnih gubitaka? U pogledu područja NDH se njih dvojica razlikuju za oko 300.000 žrtava. Znači: ako bi napravili kombinaciju studija Žerjavića i Kočovića, i za područje BiH i Hrvatske uzeli Kočovićevu procenu (1.273.000 gubitaka), a za preostale četiri bivše republike preuzeli procenu Žerjavića (oko 1.040.000), imali bi u njihovoj sintezi oko 2.313.000 demografskih gubitaka Jugoslavije.

Međutim, i jedan i drugi su (po sada izvršenom slovenačkom službenom popisu ubijenih), u pogledu Slovenije dokazano manje ocenili za 70.000 – 80.000 žrtava, što moramo dodati njihovim brojkama, i stigosmo do oko 2.400.000 demografskih gubitaka Jugoslavije; sa tim korekcijama bi se znatno približili tužnoj istini! Dakle, samo sa ove dve napomene, razotkrismo kako statistički (pre)lako može da se broj žrtava smanji za 400.000 – a da te posle neko još i hvali kao vrsnog demografskog statističara.

366.000 ubijenih u 120 (od oko 190) grobišta (ocena) Saveza boraca B. Dubice 1961.Radeći u Arhivu Slovenije, u obimnoj zaostavštini Vladimira Dedijera (325 kutija), otkrio sam u kutiji br. 260 jedan dokument, koji je tridesetak godina skrivan od javnosti, a Dedijer se očito spremao da ga objavi u knjizi koju je, uoči smrti (1990), pisao sa vojnim istoričarem puk. Antunom Miletićem, tadašnjim načelnikom Vojnog arhiva u Beogradu. To zaključujem zato što se, uz kopiju originalnog dokuzmenta na ćirilici, nalazi i prekucan tekst na latinici, koji je paginiran sa brojevima stranica 71 i 72. Radi se o zapisniku četvoročlane komisije Opštinskog odbora Saveza boraca Bos. Dubice (danas: Kozarska Dubica) od 16. novembra 1961. o obavljenom iskopavanju tri grobnice na području jasenovačkog stratišta u Donjoj Gradini, i oceni ubijenih na 120 obeleženih od ukupno 190 grobnica (70 je bilo neobeleženih).

Delovi ovog zapisnika glase:
„1. Kod prvog iskopavanja u jednoj grobnici posle kopanja zemlje oko 70 santimetara došlo se do leševa odnosno kostiju jer je meso istrulilo i tako kopajući na kvadratnom metru na dubini oko 1 metar i 20 santimetara nađeno je 17 lobanja ubijenih žrtava koje su bile isprobijane i polupane što znači da su ubijani železnim maljevima a također i kosti udova – nogu i ruku su izlomljene jer je prilikom zakopavanja mase žrtava posipano krečom i valjano valjkom..

2. Kod drugog iskopavanja u grobnici gde su žrtve kuvane u kazanima tu je naiđeno odmah pri početku
iskopavanja na istrulele sitne koščice koje su u raspadanju i to je nađeno odmah posle pola metra
kopanja i tako su te kosti naslagane do dubine oko dva metra koliko smo vršili iskopavanje, a i dalje se nalaze isto kosti jer smo kocem gurali i dalje oko metar i kolac ide stalno kroz kosti.

3. Kod iskopavanja u grobnici gde su žrtve spaljivane odmah na prvom sloju kopanja naišlo se na paljene žrtve iz koga iskopa za udara jaki smrad tako da se sa daljnim kopanjem prekinulo na dubini
oko 2 metra a i dalje su isto ostaci spaljenih žrtava.

Napominjemo da je kod sva tri iskopavanja ustanovljeno da su ubice prilikom ubijanja i zakopavanja
žrtava iste slagali i posle svakog složenog debljeg reda posipali živim krečom što dokazuje i to da se u svim dubinama nalazi kreča koji je posipan po žrtvama. Na svim dubinama iskopavanja nalazi se predmeta od odjeće, obuće, pletenica ženske kose i svega onoga što su žrtve u tome vremenu imale kod sebe.

Kako je na jednom kvadratnom metru nađeno 17 ljudskih lobanja a po dubini takvih slojeva ima više
što dokazuje da je u tim grobnicama ubijeno mnogo više žrtava nego što je to ranije zamišljeno.
Prema našoj konstataciji posle vršenog iskopavanja u 120 grobnica koje su obilježene bilo bi
550.800 žrtava, dočim prema pričanjima ljudi iz mesta da u Gradini i njenoj okolici ima još oko 70
grobnica raznih veličina koje su obrasle u šumu i do danas nisu evidentirane“.
Članovi komisije su bili: Arsenić Đuran predsednik i članovi Vaso Trkulja, Radulović Miloš i Terzić Dursum.

Ovaj dokument navodim kao istorijski izvor iz 1961. a sa ciljem da pridonese utvrđivanju istine i bez ambicija autora ovog članka da donosi konačan sud o broju jasenovačkih stradalnika; jasno je međutim, da su umanjivanja broja mučenika na broj od oko 100.000 žrtava apsurdna, i plod smišljene dezinformacije.

Početno pitanje, na kraju: koji je bio broj Srba u NDH aprila 1941. godine, gde u statistici nestade nekoliko stotina hiljada ljudi?

S obzirom na sve procene, jasno je da je najviše žrtava bilo na prostorima NDH. Rezimirajući, moramo zato da postavimo pitanje, koje nam se čini polazišno: kako raspravljati o demografskim gubicima, posebno o srpskim gubicima u NDH, kad mnogi istoričari prenose podatak iz jednog nacističkog dokumenta o broju od 1.925.000 srpskih stanovnika NDH u aprilu 1941, kada je ona uspostavljana?

Čak i u nekim vrlo dobronamernim tekstovima, često se nekritički preuzima ta demografska ocena; npr. u jednom članku u uglednom listu u Srbiji 2016. godine, kaže se da je Srba na prostoru NDH „bilo skoro dva miliona, što je činilo trećinu stanovništva“. Ovaj podatak temelji na jednom nemačkom dokumentu, podacima nemačkog Ministarstva inostranih poslova od 1. maja 1941, koji su od početka šezdesetih godina prošlog veka preuzeli jugoslovenski istoričari (npr. Jovan Marjanović, Ustanak i Narodnooslobodilački pokret u Srbiji, Beograd 1963, str. 22). Učinjeno je to bez vlastite demografske analize jugoslovenskog popisa od 31. marta 1931, odnosno bez provere istinitosti sadržaja ovog nacističkog dokumenta.

Niko od istoričara NOB nije uzeo u obzir jedan drugi podatak, zvanični podatak Srpske pravoslavne crkve, koji je za skoro pola miliona ljudi viši, i govori o 2.403.998 Srba u NDH, u aprilu 1941. Taj podatak patrijarha srpskog Gavrila Dožića je iznesen 27. (14.) marta 1947, u Izveštaju Svetom arhijerejskom saboru SPC za razdoblje 1941-1946. Podatak temelji na brojnom stanju parohija SPC na teritoriju, koji je ušao u sastav NDH, a prvi ga je objavio Đoko Slijepčević 1966. u emigraciji u Minhenu, u Istoriji Srpske pravoslavne crkve (knjiga 2, str. 673). Kasnije je (1991) čitav ovaj Izveštaj objavio vladika Atanasije Jevtić, u okviru zbornika Zadužbine Miloša Crnjanskog „Serbia i Komentari“ za 1990/91. godinu; podatak o 2.403.998 Srba u NDH početkom rata je na str. 97.

Autor ovog članka se potrudio da, na osnovu popisa stanovništva 1931. i prirodnog prirasta stanovništva u razdoblju od 31. marta 1931. do 31. marta 1941, sam utvrdi približan broj Srba u NDH. Dakle: ne po crkvenoj statistici, po parohijama i eparhijama SPC, već po državnoj statistici Kraljevine Jugoslavije, po banovinama i po srezovima.

Po mojim zapažanjima, marta 1931. je na području buduće NDH živelo 1.835.211 pravoslavnih: 176.440 u Dunavskoj banovini, 316.548 u Drinskoj banovini, 72.666 u Zetskoj banovini, 138.375 u Primorskoj banovini, 516.914 u Savskoj banovini (odbio sam srez Čakovec sa 277 pravoslavnih, koji je Pavelić poklonio Hortijevoj Mađarskoj, kao zahvalnost za gostoprimstvo u logoru Janka Pusta), 600.529 u Vrbaskoj banovini, 12.721 u Zemunu – grad (u sastavu Beograda, dok je Zemun srez sa 27.714 pravoslavnih računat u Dunavskoj banovini) i 18 u Dravskoj banovini (opština Radatovići na Žumberku, inače uglavnom većinski grkokatolička).

Broj od 1.835.211 Srba je približan, jer su svi pravoslavni računati kao Srbi (a bilo je među njima npr. i nekoliko hiljada Rusa). Međutim, tu nisu ubrojani nepravoslavni Srbi, kojih je bilo znatno više. Za primer navodim: u Sremu je živelo nekoliko stotina Srba nazarena; u Bosni i Hercegovini je 1948. po popisu bilo 71.125 Srba muslimana; u opštini Radatovići na Žumberku, na samoj granici sa Slovenijom (1991. su čak tražili da se priključe Sloveniji), je 1931. bilo samo 18 pravoslavnih, ali je 1946. tamo osnovan snažan pododbor Srpskog kulturnog društva Prosvjeta, sastavljen od Srba grkokatolika (unijata) itd.

Držeći se polazišne osnove da je broj pravoslavnih bio jednak broju Srba (iako je u stvarnosti broj Srba bio veći od broja pravoslavnih), pokušao sam da izračunam procenu broju Srba u NDH 31. marta 1941. Računajući porast aritmetičkom sredinom, došli bi do broja od 2.160.000 Srba u vreme okupacije Kraljevine Jugoslavije i uspostavljanja NDH, aprila 1941. Ali, taj broj je bio veći, jer treba dodati interpolaciju iz dva razloga: jer je postojala ogromna razlika u prirastu gradskog i seoskog stanovništva (npr. gradsko stanovništvo u BiH nije dostizalo ni polovinu prirodnog priraštaja ruralnih krajeva), dok je istovremeno srpsko stanovništvo bilo uglavnom seosko, a manje procentualno zastupljeno u gradovima.

Pokazaću to na primeru jedne opštine, Bosanske Dubice, upotrebivši egzaktne činjenice: rezultate popisa 1921. i 1931. godine. 1921. je u opštini B. Dubica živelo 27.354 stanovnika, od toga 22.567 pravoslavnih (82,5%), 1487 katolika (5,4%) i 2806 (10,3%) muslimana (bilo je i preko 400 evangelika i drugih). Međutim, postojala je ogromna razlika u rasporedu: skoro 97% pravoslavnih je živelo po selima, a samo 723 u Dubici; od katolika je više od petine živelo u tom gradiću, ostalo na selima; muslimani su skoro svi živeli u kotarskom centru, njih čak 2693. Rezultat takvog rasporeda je bio vidljiv na popisu 10 godina kasnije: srez B. Dubica je porastao brojem za 21%, na 33.129, ali nacionalno (verski) sa ogromnim razlikama: pravoslavni se uvećaše za oko 25% (na 28.121, sada već skoro 85% stanovništva tog kotara), katolici za 10% (na 1.641), a muslimani za jedva 8%, na 3.039.

Kod golog matematičkog računanja, kao što to činiše Kočović i Žerjavić, bez interpolacije nacionalne strukture po gradovima i razlike prirasta između gradskog i seoskog stanovništva, bila bi (odnosno bila je) računata samo prosečna stopa prirasta, npr. za Dubicu 21%. Time se iskazuje manji broj pravoslavnih stanovnika 1941, jer je 97% Srba sreza Dubica živelo u ruralnim krajevima i imalo veliki natalitet. Da su Kočović i Žerjavić izvršili nužno potrebnu interpolaciju, oni bi za razdoblje decenije uoči rata (1931 – 1941) upotrebili približne parametre dobivene popisima za deceniju 1921-1931. godine: broj porasta pravoslavnih bi iskazali u većem procentu (preko 24%, umesto 21%), dok bi smanjili porast katoličkog stanovništva sreza B. Dubice sa 21% na 10%, a porast muslimanskog življa sa 21% na 8%. U konkretnom primeru jedne male B. Dubice, sa jedva 1,4% stanovništva BiH, odnosno 0,5% ukupnog stanovništva NDH, broj Srba su zbog upotrebe nepotpunog metoda (bez interpolacije grad/selo), smanjili za preko 800 ljudi.

Možemo uzeti, poređenja radi, i jedan srez (danas opštinu) iz istočne Bosne, Vlasenicu, koja je bila 99% sastavljena od pravoslavnog i muslimanskog življa, a nije (kao ni B. Dubica) izložena većim migracijskim tokovima u razdoblju 1921 – 1941. Muslimana je 1921. bilo nešto manje od 33%, ali su činili većinu u samoj Vlasenici. Srez Vlasenica je od 1921. do 1931. povećao broj stanovništva za 29,4% – sa 28.865 na 37.352. Međutim, broj pravoslavnih (Srba) je porastao čak za 32% (sa 19.154 na 25.278), dok su muslimani porasli za 25,8% (sa 9.443 na 11.881). Računanjem za sledeću deceniju samo istog proseka sreza od 29,4%, pravoslavnim bi bila neistinito umanjena rast od 2,6% (do 32%), dok bi muslimani bili uvećani za nepostojeću rast od 3,6% (sve iznad 25,8%). Ostavimo sada po strani pitanje koje nam se nameće uz velik porast pravoslavnih posle Ujedinjenja 1918. godine: da li su se Srbi osetili slobodnijim i zadovoljnijim, pa se to odrazilo i u većem natalitetu?

Zaključujem da su površnošću, upotrebom samo izračuna aritmetičkom sredinom, a bez interpolacije, Kočović i Žerjavić smanjili samo na području male Vlasenica broj pravoslavnih za preko 500.

Slično bi bilo i u drugim sredinama, izraženije u BiH, a nešto manje izraženo u Hrvatskoj. Zato je, pri rekonstrukciji verskog i nacionalnog stanovništva Jugoslavije aprila 1941, potrebna interpolacija po svim srezovima odnosno opštinama, a na osnovi podele: seosko stanovništvo/gradsko stanovništvo.

I bez detaljnije demografske studije smatramo da bi, na već aritmetičkom sredinom izračunat broj od 2.160.000 pravoslavnih stanovnika u NDH aprila 1941, zbog interpolacije trebalo dodati 30.000 do 40.000 pravoslavnih Srba, pa dolazimo do brojke od oko 2.200.000. To je broj utvrđen državnim popisom 1931, uz dodanu interpoliranu stopu rasta za dekadu 1931 – 1941, i on je svakako minimalno polazište.

Dakle: ne 1.930.000, kao što je zapisano u jednom od nacističkih dokumenata, koji su rado citirali istoričari NOB.

Da li je taj broj veći, odnosno proveravanje crkvene statistike o broju od 2.403.998 pravoslavnih u NDH, koju je izneo patrijarh Gavrilo Dožić, moraće da se utvrdi jednom naknadno.

Kraj

Žrtve Drugog svetskog rata i „naši“ revizionisti: do kada ?

Izvor: PEČAT

---

Više od istoga autora: PRIJATELjI – KOLUMNISTI – Nikola Milovančev