Od 24. Juna 1941, Dana sjećanja na Jadovno, prošlo je:

JADOVNIČANI PORUČUJU:

Teče 80-ta godina od početka Pokolja, genocida počinjenog nad srpskim narodom od strane NDH. Osamdeset godina od tragedije na Velebitu, ličkom polju, ostrvu Pagu. Ako Bog da, sabraćemo se 19. juna 2021. kod Šaranove jame.

 

Zločini nad Srbima u Bosni i Hercegovini 1914. godine (Drugi dio)

Datum objave: četvrtak, 30 novembra, 2017
Veličina slova: A- A+
Mačva 1914. godine
Mačva 1914. godine

Čim je austrougarska vlada uputila ultimatum Srbiji, započelo je u Bosni i Hercegovini hapšenje i interniranje srpskog civilnog stanovništva.

U pograničnim srezovima prema Srbiji i Crnoj Gori austrougarske vlasti su munjevitom brzinom izvršile mobilizaciju da bi tako preduprijedile bilo kakav pokušaj otpora ili pobune. Zatim su počeli masovna hapšenja i interniranja stanovništva u unutrašnjost ili u zloglasne logore širom Monarhije. Najpoznatiji austrougarski logori za Srbe bili su Arad, Komoran, Šopronjek (Nežider), Kečkemet, Turonj i drugi širom Monarhije, a u Bosni Doboj, Žegar kod Bihaća i mnogi manji logori. Tako je prve koncentracione logore na tlu Evrope formirala Austro-Ugarska 1914. godine za Srbe, čak i za žene i djecu. Prema nepotpunim podacima iz 1918/19. godine u aradskom logoru bilo je 3323 osobe iz Bosne i Hercegovine, osim Sarajeva, za koje nisu dostavljeni podaci, a V. Ćorović navodi podatak o 5500 sužnjeva od kojih je skoro polovina pomrla u logoru. Prvi transport od oko 600 Srba: ljudi, žena i djece, većinom srpskih porodica prethodno ekspatriranih iz Bosne i Hercegovine, a koje su pohvatane poslije Makenzenove ofanzive na Srbiju i Crnu Goru i nešto srbijanskih vojnika, otpremljeno je u dobojski logor 27. decembra 1915. godine. Do kraja rata, samo kroz ovaj logor prošlo je preko 45.000 ljudi, žena i djece iz Bosne i Hercegovine i Srbije. Živeći u neljudskim uslovima, internirano stanovništvo je masovno umiralo izloženo svakovrsnim torturama, teškim fizičkim poslovima, gladi, nevremenu i zaraznim bolestima. Prema podacima koje iznosi V. Ćorović, samo u toku jednog mjeseca, aprila 1916. godine, u dobojskom logoru umrlo je 643 djece, a prema zabilješkama sveštenika Slavka Trninića u toku 1916. i 1917. godine u ovom logoru sahranjeno je preko 1000 djece ispod deset godina starosti. Prema nepotpunim i fragmentarnim podacima, u Šopronjeku je jedno vrijeme bilo preko 8000 logoraša, u Bihaću oko 8000, u Trebinju preko 2500 i tako dalje.

Da bi što bolje očistile pogranični pojas od srpskog življa, austrougarske vlasti su jedan dio stanovništva deportovale u unutrašnjost, a jedan dio protjerale. Po naredbi Zemaljske vlade od 7. oktobra 1914. godine isključeni su iz podanstva i konfiskovana je imovina onima koji se bez dozvole bosanske vlade nalaze u inostranstvu, a ako su pod sumnjom da rade protiv Monarhije. Ta mjera posebno je pogodila sve one koji su pobjegli iz Bosne i Hercegovine nakon ofanzive srpske i crnogorske vojske. Porodice tih ljudi protjerivane su preko granice bez igdje išta. Samo u trebinjskom kraju protjerano je stanovništvo iz 952 doma, opljačkano 619 kuća, popaljeno 400, a u zatvore i logore otjerano preko 5000 lica. Pero Slijepčević je izračunao da su za samo mjesec dana austrougarske vlasti protjerale iz Bosne i Hercegovine 5260 srpskih porodica i konfiskovale im imovinu. Sve ove mjere imale su i dublju pozadinu i sežu još u vrijeme od prije okupacije Bosne i Hercegovine od strane Austro-Ugarske, a korijeni su im u nastojanju austrougarskih vlasti da duž Drine što više oslabe srpski etnički element, a osnaže katolički i muslimanski, kako bi na taj način i fizički razdvojile srpski narod s jedne i druge strane Drine. Rat je austrougarskim vlastima pružio jedinstvenu priliku za etničko čišćenje Podrinja i Istočne Hercegovine od srpskog stanovništva. Osim toga, odlukom da jedan dio konfiskovane imovine Srba može biti podijeljen „lojalnom“ lokalnom stanovništvu, donosio je novu međusobnu mržnju između pravoslavnih s jedne te muslimana i katolika s druge strane. Pored toga, muslimansko stanovništvo duž Drine i iz Novopozarskog sandžaka, koje se borilo na strani austrougarske vojske prilikom njene ofanzive, bježalo je ili je preseljavano po Potjorekovim naredbama u unutrašnjost iz takozvane „ratne zone“, prilikom nastupanja srpske i crnogorske vojske na te prostore. Ratne operacije na tom prostoru umnožavale su patnje civilnog stanovništva, a pogotovo što su nastupanje crnogorske vojske ponegdje pratile pljačke i paljevine, a ponekad i odmazda nad zaostalim muslimanskim stanovništvom, posebno šuckorima i njihovim porodicama. U početku je Potjorek bio protiv doseljavanja muslimana iz Novopazarskog sandžaka u Bosnu i Hercegovinu, ali je ubrzo u tome uvidio mogućnost definitivnog rješavanja srpskog pitanja u Bosni i Hercegovini i to naseljavanjem ovih izbjeglica na imanja protjeranih srpskih porodica iz Podrinja.

Da bi u potpunosti obezglavili i nacionalno dezorijentisali srpski narod u Bosni i Hercegovini Austro-Ugari su shvatili da mu, prije svega, moraju uništiti inteligenciju. Prvi se na udaru našao nacionalno angažovani dio inteligencije, na čijem radu su počivala kulturno-prosvjetna, sportska i omladinska udruženja kao nosioci prosvjetnog, kulturnog i društvenog uzdizanja naroda i borbe protiv sveopšte zaostalosti i siromaštva. Prvi su, naravno, bili politički eksponirani Srbi, a posebno pripadnici srednje nacionalne generacije i omladinci. Već prvih dana rata uhapšeni su svi oni koji su na bilo koji način bili politički i nacionalno angažovani, pa čak i muslimani koji su se u nacionalnom pogledu osjećali kao Srbi.  U prvo vrijeme oni su služili kao taoci, da bi zatim nekima bilo suđeno na veleizdajničkim procesima, a neki su odvedeni u već pominjane zloglasne logore. Svoj život u zloglasnom logoru u Aradu završio je i ideolog „Narodove“ grupe Risto Radulović. U aradskom logoru umro je i Avdo Sumbul, sekretar „Gajreta“ i jedan od istaknutih Srba muslimana, kao i mnogi drugi istaknuti pojedinci. Iz istih razloga, stradali su masovno i pravoslavni sveštenici. Od 343 parohijska sveštenika, koliko ih je tada ukupno bilo, poslije atentata 1914. godine sedmorica su strijeljana, 56 je optuženo ili osuđeno, 156 je otpremljeno u logore ili uzeto u taoce, što znači da je više od 65% pravoslavnih sveštenika u BiH izgubilo slobodu, a tortura nad njima nastavljena je i u toku rata, pa je tako rijetko koji srpski sveštenik ostao na slobodi.

Međutim, srpska intelektualna i politička elita u Bosni i Hercegovini najviše je desetkovana serijom veleizdajničkih procesa. Najpoznatiji je bio Banjalučki veleizdajnički proces protiv 156 najuglednijih Srba iz Bosne i Hercegovine. Proces je trajao od novembra 1915. do aprila 1916. godine, a na njemu je suđeno sedmorici članova Sabora, 24 profesora i učitelja, 21 svešteniku, osmorici studenata, a ostali su bili trgovci, činovnici, i ugledni seljaci. Optužnica ih je teretila za saradnju sa Narodnom odbranom čiji je cilj bio ujedinjenje Bosne i Hercegovine sa Srbijom. Kao kolovođe su optuženi Vasilj Grđić i Savo Ljubibratić, a kao članovi i povjerenici Narodne odbrane u BiH, još 121 optuženik. Posebno je suđeno rukovodstvu SKPD „Prosvjeta“ kao i rukovodstvu ostalih srpskih kulturnih, prosvjetnih, privrednih i sportskih organizacija. Čak 16 optuženih, na čelu sa Vasiljom Grđićem bilo je osuđeno na smrt, 81 na robiju, a 51 optuženik je bio oslobođen. Osim ovog procesa održana je i čitava serija drugih veleizdajničkih procesa, ukupno 17, na kojima je suđeno različitim generacijama i različitim socijalnim strukturama srpskog naroda u Bosni i Hercegovini. Serija sudskih procesa nije zaobišla ni srednjoškolsku omladinu. Prvi proces održan je đacima u Banjoj Luci i na njemu je suđeno 27 đaka, dvojici profesora i direktoru škole. U Sarajevu je 1915. godine, na kaznu zatvora od 1 do 12 mjeseci, osuđeno 8 omladinaca i 2 građanina iz Mostara. U Travniku je održan najveći proces protiv školske omladine na kome je 65 omladinaca suđeno u predmetu protiv Viktora Rupčića i drugova, a u Bihaću je suđeno 40 đaka tuzlanske gimnazije u procesu Todoru Iliću i drugovima. U Travniku je, takođe, suđeno desetorici pripadnika Srpsko-muslimanske organizacije, koju su činili srpski orijentisani đaci muslimanske vjeroispovijesti. Grupi omladinaca iz Trebinja suđeno je u Tuzli. Osim pripadnicima srednje i omladinske generacije Srba u Bosni i Hercegovini suđeno je i starijoj generaciji boraca za crkveno školsku autonomiju, a među njima i „ocu Bosanske Vile“ Nikoli Kašikoviću i njegovim sinovima, zatim Grigoriju Jeftanoviću, a 1917. godine i Vojislavu Šoli. Ovi procesi, osim praktičnog obezglavljivanja srpskog nacionalnog pokreta imali su i svoju političku pozadinu, ali i praktični cilj da se za izbijanje rata optuže srpske nacionalne organizacije iz Bosne i Hercegovine, a preko njih, dokazujući direktnu vezu sa Srbijom, da se za izbijanje rata optuži Srbija.

Dakle, ovo su sve bili načini na koje je Austro-Ugarska monarhija provodila svoju „civilizatorsku“ misiju u Bosni i Hercegovini i na Balkanu.

Autor: Draga Mastilović

Izvor: Fond strateške kulture

Vezane vijesti:

Zločini nad Srbima u Bosni i Hercegovini 1914. godine (Prvi dio)




Pomozite rad udruženja Jadovno 1941.

Napomena: Izneseni komentari su privatna mišljenja autora i ne održavaju stavove UG Jadovno 1941. Komentari neprikladnog sadržaja će biti obrisani vez upozorenja.

KOMENTARI

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *

Top