Teško do tačnog broja jasenovačkih žrtava

Osvrnuo bih se na nekoliko stvari iznetih u tekstu Slavice Garonje Radovanac naslovljenom „Koliko je bilo žrtava u Jasenovcu” (objavljenom 17. aprila).

Profesorka Garonja Radovanac skrenula je pažnju na izneti broj jasenovačkih žrtava tokom promocije knjige „Jasenovac” Ive Goldštajna (a koji je naveden i u samoj knjizi) i izrazila bojazan da će ta brojka biti prihvaćena i od srpske javnosti, a zatim iznela i svoja razmišljanja na osnovu čega bi taj broj trebalo da je veći i kako se on može i izračunati.

Problem sa utvrđivanjem broja jasenovačkih žrtava postoji od trenutka oslobađanja logora, pa do danas, i jedan je od najvećih problema koji su postojali, kako u nekadašnjoj Jugoslaviji, tako i na postjugoslovenskom prostoru (posebno u Srbiji, Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini).

Broj od nešto više od 83.000 poimeničnih žrtava, koji iznosi Spomen-područje Jasenovac (a koji prenosi Ivo Goldštajn), i broj od oko 89.000 poimeničnih žrtava do kojeg je došao Muzej žrtava genocida, svakako predstavlja najmanji mogući broj žrtava.

Koliko je taj broj veći, zaista je teško reći. Antun Miletić u svojim knjigama i tekstovima (nastalim nakon zaista opsežnih istraživanja) pretpostavio je da ukupan broj jasenovačkih žrtava verovatno ne bi išao preko 146.000. Pritom, on je u obzir uzeo i stradale koji su odmah po dolasku do Jasenovca prebacivani u Donju Gradinu na pogubljenje, a da nisu ni ušli u logor (a o čijim je transportima pronašao podatke). Usled nedostatka izvora, zaista će se teško utvrditi koliko je broj žrtava zaista veći od najmanjeg mogućeg broja koji donose spiskovi poimeničnih žrtava.

Profesorka Garonja Radovanac se pita i zašto se ne mogu uporediti spiskovi stanovništva pre rata i posle rata, kako bi se dobio broj žrtava. Ova metoda ne može dati rezultate pošto je poslednji predratni popis izvršen 1931. godine, a prvi poratni 1948. godine. Odnosno, ne postoje popisi neposredno pre rata koji bi rekli koliko je u Jugoslaviji, i pojedinim njenim delovima, uopšte bilo stanovnika 1941. godine.
U tekstu je pomenuto da je na promociji jedan gospodin iz publike izneo podatak da su preživeli stanovnici iz sela u zapadnoj Slavoniji sami nakon rata organizovali popisivanje žrtava rata.

Pošto sam i sam prisustvovao toj promociji, u mom sećanju je ostalo da je taj gospodin pomenuo da je njegova majka radila taj posao kao državna službenica u svom mestu, a ne da su se sami stanovnici organizovali. Činjenica je da su, još dok je rat trajao, na oslobođenim teritorijama započeta popisivanja žrtava rata, i da je to nastavljeno i u godinama posle rata.

U tim trenucima, popisivanje žrtava rata na teritoriji cele Jugoslavije vrši se u okviru dve državne akcije – jedna su aktivnosti Državne komisije za ratnu štetu, a druga aktivnosti Državne komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača.

Podatke o ratnoj šteti i žrtvama rata za prvopomenutu Komisiju prikupljali su i narodni odbori. Pretpostavljam da je majka pomenutog gospodina učestvovala u popisivanju žrtava kao službenik Narodnog odbora svog mesta. Podaci do kojih su ove komisije došle, računajući i popunjene anketne obrasce, formulare i izrađene kartone sa imenima žrtava, nakon završetka rada pomenutih komisija predati su na čuvanje nadležnim arhivima.

Tako se ti podaci za Beograd mogu naći u arhivskim fondovima Istorijskog arhiva Beograda. Ukupan broj žrtava do kojih su došle ove komisije nikada nije javno objavljen pošto je bio znatno manji od zvaničnog broja koji je iznosila jugoslovenska vlast (1.706.000).

Na osnovu sačuvanih formulara ovih popisa i sačuvanih popunjenih formulara popisa iz 1964. godine mogao bi donekle da se rekonstruiše, opet najmanji mogući, broj jugoslovenskih žrtava. To nije posao koji može uraditi jedan ili nekoliko istoričara ili istraživača, već bi to morala da bude dobro organizovana akcija od strane države, uz obezbeđeno višegodišnje finansiranje i angažman većeg broja ljudi.

Istoričar

Autor: NENAD LAJBENŠPERGER

Izvor: POLITIKA

Vezane vijesti:

Koliko je bilo žrtava u Jasenovcu