Povodom 35. godišnjice prisilne evakuacije Srba iz Požeške kotline

Dana 29. oktobra 1991. godine, tačno u 12 časova, pripadnici Civilne zaštite i policije Republike Hrvatske počeli su da sprovode Naredbu o evakuaciji svih meštana iz 26 sela sa isključivo ili pretežno srpskim stanovništvom na području Požeške kotline, ispod planina Papuk i Psunj. Ovu odluku doneo je dan ranije, 28. oktobra, Krizni štab opštine Slavonska Požega.

Prema pisanoj naredbi koju je u svojstvu predsednika Kriznog štaba potpisao Ante Bagarić, a koja je javno istaknuta na oglasnim mestima, evakuacija je zvanično obrazložena „ciljem zaštite života građana” i omogućavanjem efikasnije odbrane položaja hrvatskih snaga od delovanja Vojske Jugoslavije i lokalnih srpskih jedinica. Za izvršenje ove naredbe ostavljen je rok od 48 sati. Prema zvaničnom popisu stanovništva iz 1991. godine, u ovim selima je živelo ukupno 2.120 lica.

Većina stanovnika se povinovala naredbi i napustila svoje domove, pri čemu je deo pronašao privremeni smeštaj kod srodnika u okolnim mestima, dok se manji broj uputio ka lokacijama koje su hrvatske vlasti označile kao zbirne centre.

Iako je civilnom stanovništvu garantovano da će njihova imovina biti zaštićena, odmah po pražnjenju sela otpočelo je sistematsko paljenje i uništavanje stambenih i pomoćnih objekata, čime je onemogućen povratak izbeglog stanovništva. Stariji i nemoćni meštani, koji iz zdravstvenih razloga ili lične odluke nisu napustili svoja sela, stradali su unutar svojih domova tokom ovih dejstava. Tadašnje hrvatske vlasti su pred domaćom i međunarodnom javnošću pokušale da opravdaju uništenje ove regije tvrdnjom da su Srbi sami zapalili svoju imovinu prilikom povlačenja.

Suočeni sa gubitkom imovine i bezbednosnim rizicima, većina evakuisanih Srba izbegla je na teritoriju Bosne i Hercegovine, odakle su nastavili kretanje ka Srbiji ili Istočnoj Slavoniji. Manji broj meštana utočište je pronašao u selima Gornji Vrhovci, Vučjak Čečavski i Šnjegavić, koja su odbila da izvrše naredbu o evakuaciji i u kojima su lokalni stanovnici organizovali seoske straže u okviru Teritorijalne odbrane.

U zoru 10. decembra 1991. godine, 121. brigada Hrvatske vojske iz Nove Gradiške i 123. brigada iz Slavonske Požege otpočele su vojni napad na ova tri sela. Nakon ulaska hrvatskih snaga, stanovništvo i lokalne straže povukli su se ka Bosni i Hercegovini.

Prema dokumentaciji DIC „Veritas“, tokom ove vojne akcije i pretresa terena u pomenutim i nekoliko susednih sela, ubijeno je 71 lice srpske nacionalnosti. Među žrtvama su identifikovane 34 žene i 42 osobe starije od 60 godina. Nakon povlačenja stanovništva, pripadnici Hrvatske vojske su opljačkali i potpuno uništili 616 stambenih i 590 pomoćnih objekata, čime je bez domova ostalo 1.492 lica.

U decembru 2000. godine, iz masovne grobnice u selu Šnjegavić ekshumirani su posmrtni ostaci 13 lica, od kojih je do sada 11 identifikovano kao predratni žitelji Šnjegavića i Vučjaka Čečavskog. Do danas su porodice pronašle i sahranile ukupno 27 žrtava iz ovih događaja, dok se na spisku nestalih i dalje vodi 44 osobe.

Postojanje zvanične pismene naredbe lokalnog organa vlasti za dislokaciju stanovništva čini ovaj slučaj jednim od retkih dokumentovanih presedana ove vrste u modernoj evropskoj istoriji. Uprkos materijalnim dokazima, činjenici da su 23 sela potpuno zbrisana sa geografske karte i predatim izveštajima nadležnim pravosudnim organima, za prisilno raseljavanje i zločine u Požeškoj kotlini do danas nije procesuiran niko ni pred međunarodnim ni pred domaćim sudovima.

Beograd/Banjaluka, 28. oktobar 2026. godine

Informativna služba DIC „Veritas“