USTANAK SRBA 1941. GODINE: Spontani otpor ustaškom progonu

Datum objave: utorak, 28 jula, 2020
Veličina slova: A- A+

Ustanak Srba 1941. bio je spontani odgovor na progone, pokolje i planirano biološko uništavanje od strane fašističke vlasti u Hrvatskoj. U početku otpor  nije bio  posebno organizovan, naročito u organizaciji oružane borbe. Ustanak je isprovociran žestinom djelovanja fašističkih neprijatelja.

Poslije sloma Jugoslavije granica Njemačke sa Rajne pomjera se na Vislu. Namjera je Njemačke  da ovlada istočnom Evropom, a taj  politički, osvajački, plan zavisio je od velikih sila izvan njemačkog kruga. Jugoslavija je 1941. razbijena. Na ruševinama Jugoslavije  povučene su granice novih država, i ta je činjenica velikim dijelom  odredila i prirodu izbijanja ustanka Srba na toj teritoriji. Ustanak je bio neminovan iako ga niko nije planirao. Prema novonastaloj geopolitičkoj situaciji komunisti su se različito odnosili.

PREGOVORI BAKARIĆ – BUDAK

Vladimir Bakarić je pregovarao s novim doglavnikom Milom Budakom (1889.-1945.), ideologom ustaškog pokreta i ministrom u vladi novoproglašene Nezavisne Države Hrvatske. Pokrajinski komitet Komunističke partije Jugoslavije, (KPJ) za Makedoniju sa sekretarom Metodijem Šatorovom  priključio  se početkom 1941. bugarskoj Komunističkoj partiji. Tada je jugoslavenski Centralni komitet 1941. poslao iz Kragujevca u Skoplje Lazara Koliševskog da obnovi partiju,  te je on  u okvir svog djelovanja uključio  i Kumanovo.

U Zagreb je poslan dr. Blagoje Nešković, španski borac, zbog pokušaja članova Centralnog Komiteta Komunističke partije Hrvatske (Bakarić, Hebrang, Mates, Kopinić) da osamostale i uspostave posebnu partiju Hrvatske. Bakarić je zbog toga čak  partijski kažnjen što je do danas  ostalo   tajnom. Fridrih Valter, (Fridrih Fridrihovič Valter kodno je ime Josipa Broza u kominterni i u sovjetskoj tajnoj policiji )  ili Josip Broz, generalni sekretar Centralnog komiteta komunističke partije Jugoslavije došao je 8. maja 1941. u Beograd, a  imao je plaćenog šofera i automobil u Zagrebu.

Milan Jovanović Stojimirović za radnim stolom – Autor: Nepoznat – Museum in Smederevo, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org

Taj auto mu je poklonila sestra iz Sjedinjenih Američkih Država. Milan Jovanović Stoimirović navodi u svom Dnevniku ( 1936. – 1941., Novi Sad, 2 000.), da mu je Vladislav Ribnikar 16. 4. 1941. u Sarajevu, gdje su kao vojnici mobilisani, rekao da bi „kao obične zločince trebalo strijeljati vinovnike ove tragedije koji još nisu pobjegli pa daju savjete da se pruža otpor u Crnoj Gori“. Pri tome  misli na one koji podržavaju izbjegličku vladu Jugoslavije.

U njegovoj vili na Dedinju  vođstvo Komunističke partije Jugoslavije održalo je  4. jula svoju sjednicu i tom prilikom donijelo odluku da se 7. jula 1941. digne ustanak u Srbiji. Generalštab je poslao Ribnikara u Sarajevo da pokrene list „Politika“, jer se vjerovalo da će se u Bosni stvoriti jezgro otpora protiv okupatora. On to nije uradio jer se bojao  da ga njemačke obavještajne službe ne otkriju i strijeljaju.

USTANAK PROTIV USTAŠA POČEO I PRIJE 6. APRILA 1941. GODINE

Jedno od spornih pitanja u savremenoj istoriji je ko je prvi, na koji način i gdje podigao revoluciju i  antifašističke ustanke 1941. godine. Odgovor je: svi oni koji su prije rata, uoči 6. aprila 1941. govorili da će radije  birati  grob nego ropstvo.  Cvi su oni učestvovali u dizanju ustanka poslije okupacije. Ustanak je počeo prije rata, prije 6. aprila 1941, jer su prve borbe s hrvatskim ustašama već ranije počele. Glavni motiv ustanka  je pobuna protiv razaranja države Jugoslavije, koja je u muci i krvi  ranijih generacija bila stvorena 1918., a sada  se na njenom mjestu uspostavlja ustaška država  Velika Hrvatska.

Ta je država stvorena vještačkim putem tako što je postepeno elitni tip nacionalizma prerastao  u masovni tip. Apsurdno je da se iskoristio trenutak fašističke zaštite Velike Njemačke da se oformi država jedinstvenog imena Hrvatska iako u donedavnoj istoriji nije postojala državna zajednica tog imena niti je nacionalni, narodni identitet imenom Hrvat bio čvrsto oformljen. Naime, postojala je Dalmacija i Dalmatinci Slavonija i Slavonci i Banska i Hrvati. Tako je s velikim zakašnjenjem nastala ne samo velika država, nego i hrvatski narod.

Britanska obavještajna služba je još prije početka rata istraživala srpske pripreme za gerilski rat ako dođe do okupacije Jugoslavije.

Dušan Simović, kralj Petar II i Radoje Knežević u Londonu – Autor: Malindine E G (Lt), War Office official photographer – This is photograph H 10922 from the collections of the Imperial War Museums., Javno vlasništvo, https://commons.wikimedia.org

Jugoslovenska izbjeglička vlada 1941. preko Grčke izbjegla je na Bliski istok, koji je pod kontrolom Britanaca. Izbjeglička je vlada  ovlastila generala Danila Kalafatovića, načelnik Vrhovne komande, da potpiše vojno – ratno primirje, ali ne i kapitulaciju države, a on je , suprotno naredbi,   potpisao kapitulaciju kraljeve vojske Jugoslavije. Jugoslavenska izbjeglička vlada je ostavila mogućnost da se kasnije izjasni da Jugoslavija kao država postoji i da je stalno u ratu s silama Osovine.

MIHAILOVIĆ SE NIJE SPREMAO ZA GERILSKI RAT

Pukovnik Dragoslav Draža Mihailović, kasnije armijski general i načelnik štab Vrhovne komande Jugoslavenske vojske u otadžbini, odbio je priznati kapitulaciju Jugoslavenske vojske, sklonio se na Ravnu goru i tu osnovao pokret otpora protiv okupatora, a od kraja 1941. i protiv partizana.  Mihajlović nije ozbiljno radio na pripremama gerilskog rata, jer se uzdao u redovnu koncepciju kraljeve vojske i uhodanu vojnu ratnu kampanju. Sve poduzete ratne aktivnosti odbrane  potvrđivale  su da zemlja ne ide u odbranu, nego u kapitulaciju. Kraljevska vojska nije mogla izdržati sukob s njemačkom vojnom invazijom, pa su od samog početka nastojali stvoriti logistiku koje ranije u vojnim krugovima nije bilo za vođenje predstojećeg gerilskog rata. Okupator je puno lakše kontrolisao gradove od sela.

Milan Gavrilović sa sinom Aleksom, vojnikom Jugoslovenskog bataljona u Egiptu. Kairo, Drugi svjetski rat. (Foto: http://srbskocarstvo.blogspot.com)

Ljudi u selima žive dislocirano od centra, sami se mogu prehranjivati, a šume i brda ih štite od progona. Jedino su tada seljaci mogli gerilskim aktivnostim povesti borbu protiv okupatora i ustaša. To je glavni razlog što je Milan Gavrilović, vođa srpske zemljoradničke stranke postavljen za ambasadora Jugoslavije u Moskvi. Molio je da britanska vlada odmah pošalje male radio stanice i štamparije, a dva vagona oružja  sklonjena su u centru Beograda.  Draža Mihailović smatrao je da je prerano mobilisati narod za ustanak, bio je nemoćan držati narodno ratno raspoloženje,  iako je pokušavao da mu se stavi na čelo.

ULOGA SRPSKE ZEMLjORADNIČKE STRANKE

Značajna je uloga Srpske zemljoradničke stranke u podizanju ustanka. Vođa lijevog krila te stranke Dragoljub Jovanović bio je komunista i opozicionar vladi u izbjeglištvu. Komunisti su pridobivali nekomunističke vođe seljaka i radnika. To nije bilo primjetno odmah, ali tokom rata i poslije proglašavani su narodnim herojima, što znači da su bili u službi KPJ.

Trupni oficiri kraljeve vojske, svoje srpske regrute upućivali su kući sa puškom i naređenjem da je sakriju. Onako kako su Josip Broz pod imenom Valter i pukovnik Dragoljub Mihailović  došli u Beograd i na Ravnu Goru, na isti način dolaze hiljade ljudi otpuštenih iz vojske, sa naređenjem da se sačuva oružje, jer će im trebati u ratu. Puno je takvih grupa naoružanih povratnika iz vojske dolazilo u šume, ali to još nije bio početak ustanka. To je značajan faktor za kasniji razvoj oružanog otpora, jer nema dizanja ustanka bez zaliha oružja. Prvi srpski otpor okupaciji bio je politički, a ne oružani. On se kasnije utopio u četnički pokret.

Četnike nije mobilisao njihov vođa pukovnik Mihailović, nego su mobilisali i angažovali oni njega. Različiti četnički odredi međusobno se povezuju, ali bez prave čvršće vojne organizacije i centralne komande. Približno je slično i sa komunistima u početku rata. Njemačka i policija nove hrvatske države dobili su liste članova Komunističke partije. Oni koji su bili katolici najčešće su puštani, a Srbi članovi partije su odmah strijeljani. Komunisti su počinjali ustanak i bez odluke njihovog vođe, za koga nisu znali ni kako mu je pravo ime.

POKOLj SRBA POKRENUO USTANAK

Glavni razlog za veliki ustanak i oslobodilački rat 1941. bio je Pokolj, genocid počinjen nad srpskim pravoslavnim stanovništvom. Ni do danas nije ustanovljeno kada je vođstvo ustaške vlasti u Hrvatskoj donijelo odluku da se pravoslavno stanovništvo odstrani protjerivanjem, ubijanjem i zastrašivanjem. Od samog početka sloma Jugoslavije i proglašenja fašističke Hrvatske dolazi do otvorenog progona Srba, Jevreja i Roma iz te države. Još dok je postojala jugoslavenska vojska i kakva takva državna vlast, Srbi i Jevreji su se bojali više ustaša u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini nego predstojećeg napada njemačkih nacista i italijanskih fašista na Jugoslaviju. Prvi izvještaji govore o likvidaciji Srba u novoproglašenoj hrvatskoj državi.

Italijanski istoričar Salvatore Loi (Loi), u svojim dokumentima i svjedočenjima o italijanskim vojnim operacijama u Jugoslaviji 1941. – 1945., navodi  da je između kraja aprila (pokolj u srezu Bjelovar) i prve polovice avgusta 1941. godine Hrvatska bila jezero krvi. Pogrom srpskog stanovništva  predstavlja najokrutniji i najevidentniji zločin u Drugom svjetskom ratu, gori po brutalnosti i broju žrtava od iste takve likvidacije Jevreja. Koncept organizovanog uništenja Jevreja  zagovarao je   Rozenberg (Alfred Rosenberg iz Estonije), ideolog nacionalsocijalizma, u Trećem rajhu. Po istom konceptu likvidirani su i Srbi u fašističkoj Hrvatskoj.

POSLANICA PAPE LAVA III POKRENULA „KATOLIČKU DIKTATURU“

Tadašnja hrvatska vlast se razlikovala i od njemačkog nacističkog koncepta totalitarizma, kao i od italijanskog koncepta „etičke države“. Prema fašističkim ideolozima  država  je temelj ljudskog društva i  treba kontrolisati  svaki dio ljudskog života. Hrvatski tadašnji ideolozi isticali su da je tadašnja Hrvatska osnovana na učenju Katoličke crkve iz vremena socijalnog katolicizma.

U potpunosti su se oslanjali na  poslanicu pape Lava (Lav XIII) „O novim stvarima“ („Rerum Novarum“) koja je objavljena 15. 5. 1891.,  i predstavljala  je  osnov, sadržaj i kraj svih programa o uređenju države. Tako je uspostavljena „Katolička diktatura“. Taj tip totalitarizma je opasniji od onog u fašističkim zemljama Evrope. Katolička netolerancija prema pravoslavlju podloga je ideologiji, politici i kulturi, a to je posebno opasno za demokratizaciju i napredak društva.

Islam se smatra zaštitom hrvatske nacije.“ Muslimani su hrvatsko cvijeće“, izjava je poglavnika Ante Pavelića. Mnogi se muslimani osjećaju dijelom hrvatske nacije, odnosno Hrvati islamske vjeroispovijesti.  Spomenik kralju Petru Velikom Oslobodiocu, koga je 1938. izradio Ivan Meštrović u obliku doma likovnih umjetnosti na Trgu kralja Petra u središtu Zagreba, prenamjenjen je Pavelićevom odlukom u džamiju. U julu 1941. Ante Pavelić je odlučio da Dom likovnih umjetnosti uz dogradnju tri minareta u Zagrebu pretvori u džamiju. Narod je tu bogomolju podrugljivo nazvao „pidžamija“.

HRVATSKA PRVOBITNA ŽELjA KONCENTRACIONI LOGOR U DONjOJ NERETVI

Hrvatsko vođstvo je planiralo da na donjoj Neretvi izgradi koncentracioni logor s namjerom da se silom ukloni srpsko pravoslavno i naseli hrvatsko stanovništvo u zaleđu jadranske obale, posebno na prostoru dubrovačkog zaleđa u Hercegovini. Italijanska vojska nije dozvolila izgradnju tog logora, a isto tako je onemogućila postojanje takvog logora na području Knina, pa su se  hrvatske vlasti odlučile za izgradnju koncentracionog logora na Savi u Jasenovcu. Sabirni logor Jasenovac, sačinjavalo je nekoliko logora izgrađenih 1941. u blizini Jasenovca.

Ustaše bacaju ljude u jamu https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ustaše_militia_execute_prisoners_near_the_Jasenovac_concentration_camp.jpg

Prvi zatočenici dopremani su u logor 1 pokraj sela Krapje i u logor 2 koji se nalazio u blizini Bročice. Ova prva dva logora su ubrzo rasformirana zbog poplava, a zatočenici su preseljeni u novosagrađeni logor Ciglana smješten uz rijeku Savu nedaleko od mjesta Jasenovac. Postepeno su osnivani u blizini Jasenovca novi logori: Kožara, Stara Gradiška, Mlaka, Jablanac, Gređani, Bistrica i Feričanci.

Ovaj jedinstveni kompleks logora uređen je po uzoru sabirnih  logora Trećeg Rajha (Reich) i bio je direktno pod komandom ustaške nadzorne službe. Osim logora mučenja i smrti u kraškim predjelima su označavane i pripremane jame da se okolno stanovništvo baca u njih. Takva jedna  jama, jedna od mnogih,    u neposrednom je  krugu franjevačkog samostana Humac kod Ljubuškog. Druga je u zaleđu Dubrovnika (Hutovo). Zadatak je nauke otkrivanje svih ključnih pitanja istorije genocida 1941., tema koja  do sada nije u dovoljnoj mjeri otvorena.

Izvor: SLOBODNA HERCEGOVINA

Pomozite rad udruženja Jadovno 1941.

Napomena: Izneseni komentari su privatna mišljenja autora i ne održavaju stavove UG Jadovno 1941. Komentari neprikladnog sadržaja će biti obrisani vez upozorenja.

KOMENTARI

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *

Top