Srbija između srpa i čekića!

UOČI godišnjica oslobođenja Beograda i Srbije u Drugom svetskom ratu od fašizma, retko se govori o mnogim žrtvama koje su stradale od drugog velikog zla 20. veka – boljševizma. A kada se i piše o ovim smutnim poratnim mesecima često se prave komparacije i govori kako ni u zapadnoj Evropi posleratna pravda nije bila ujednačena. Navodi se obično primer Francuske kao zemlje koja je, iako demokratska, eto, bila podložna „etosu odmazde“. Nažalost, takve komparacije su krajnje neutemeljene i netačne. Srbija i Jugoslavija daleko prednjače u broju pobijenih u vreme revolucionarnog terora i osvete ne samo u odnosu na Francusku nego i u odnosu na sve zemlje istočnog bloka. Kako?

Proces denacifikacije nailazio je na manji otpor i mnogo je žustrije vođen u zemljama gde nacifašistička ideologija nije bila opšteprihvaćena. U Francuskoj su snažan pokret otpora, društveno-istorijske podele ali i masovna kolaboracija uslovili drastičniji obračun nego u drugim zapadnoevropskim državama, uz primere političkih i ličnih zloupotreba. Ipak sve ove pojave bile su samo „leva skretanja“ i intenzivne samo neposredno po oslobođenju da bi protokom vremena lagano splašnjavale i bile prevedene u sistem demokratske pravne države. Budući da revolucionarni pokreti nisu nigde preuzeli vlast, nije bilo masovne zloupotrebe antifašizma u slamanju ideoloških i klasnih protivnika, tipičnim za istočnu Evropu, gde se težilo uspostavljanju totalitarne vlasti.

U istočnoj Evropi se proces kažnjavanja kolaboranata i ratnih zločinaca poklopio se prvom fazom revolucije, pa je stoga broj ubijenih po tom osnovu uglavnom nemerljivo veći nego na Zapadu. Institucije sile, a naročito tajna policija, su instrumentalizovane od strane komunista i imale su precizna uputstva za eliminaciju protivnika revolucije i stabilizovanje nove vlasti. Sa prljavom vodom izbacivala se i čista. Za razliku od Francuske i drugih zapadnih demokratija vaninstitucionalno „čišćenje“, nasilje u Istočnoj Evropi pa i u Srbiji i Jugoslaviji uglavnom nije bilo plod ekscesa ili „vanrednog stanja“ već i deo detaljno razrađenog revolucionarnog plana. Političko nasilje je vođeno ovde etapno („salama tehnika“ kako je govorio jedan mađarski komunista). U prvoj fazi se zaklanjalo iza obračuna sa ratnim zločincima i kolaboracionistima, u drugoj iza progona „špijuna i izdajnika“, a u trećoj iza izdajnika u partijskim redovima. Zatvorivši krug teror je ovde vremenom prerastao u trajan, totalan i savršen represivni sistem koji je potrajao decenijama. To ne znači da ovde nema „etosa odmazde“ poput onih u zapadnoj Evropi. Naprotiv.

U istočnoj Evropi je različit intenzitet poratnih čistki u zavisnosti do istorijskih i društvenih okolnosti. Tako je on bio veći u Poljskoj, Grčkoj, Bugarskoj, a naročito u Jugoslaviji, za razliku od, recimo, Rumunije, Mađarske, i Čehoslovačke. Teror je, naravno, bio uslovljen i izrazitim nacionalnim i društvenim protivrečnostima, velikim žrtvama i zločinima u ratu, snažnim i suprotstavljenim pokretima otpora, krvavim građanskim ratom kao i jakim snagama kolaboracije. Ali su među likvidiranim mnogi eliminisani samo kao politički i klasni protivnici revolucionarne vlasti, pripadnici predratne političke, kulturne i društvene elite, predsednici opština, pripadnici pa čak i simpatizeri Jugoslovenske vojske u otadžbini, mobilisani vojnici i žandarmi koji nisu zasluživali smrt, benigni oblici kolaboracije itd.

Tezu o izuzetnosti jugoslovenskog slučaja u evropskim okvirima potkrepljuju podaci broju osuđenih na smrt, odnosno likvidiranih na kraju rata pod optužbama za kolaboraciju i ratne zločine. U Srbiji je popisano imenom i prezimenom na oko četiri miliona stanovnika 1945. blizu 59.000 stradalih lica na oko 211 lokacija tajnih grobnica. U često pominjanoj Francuskoj oko 5.000 na 40 miliona stanovnika. Prema broju likvidiranih bez suđenja na milion stanovnika, ako se uzmu i najopreznije brojke i precizni popisi u Srbiji dobija se podatak da je u Francuskoj likvidirano oko 225, a u Srbiji oko 5.000 lica na milion stanovnika (u Jugoslaviji i preko 5.800), što je preko dvadeset puta više. Sličan je odnos i u broju osuđenih na smrt: u Francuskoj 39, a u Srbiji oko 400 lica na milion stanovnika.

Dr Srđan Cvetković, Institut za savremenu istoriju

Izvor: SRBIJA DANAS

Vezane vijesti:

Josipu Brozu Titu istorija nikad neće oprostiti što nije otišao u Jasenovac

Tito poklanjao Kosmet Albancima još 1946. godine – Jadovno …

Tito namerno razbio SFRJ? – Jadovno 1941.

Komunisti tražili Hrvatsku do Zemuna – Jadovno 1941.