Fotografija kao dokaz „zaboravljenog genocida”

„Politika” dobila fotografiju snimljenu 1941. godine u Srbiji – koja svedoči o sistematskom uništavanju Roma

Jedna stara, crno-bela, izbledela fotografija, na čijoj poleđini je na nemačkom jeziku napisano „Cigani kopaju svoj grob dok stanovništvo i vojnici gledaju, Srbija 1941. godine”, svedoči o „zaboravljenom genocidu” – genocidu nad Romima, počinjenom u Drugom svetskom ratu.

U pitanju je potresna fotografija koja se prvi put objavljuje i opisuje jedan od mnogobrojnih zločina nad civilima počinjen na teritoriji okupirane Srbije, tokom krvave jeseni 1941. godine. Snimio ju je negde Srbiji nepoznati pripadnik Vermahta. Ta fotografija nedavno je dospela u našu zemlju u elektronskom obliku, zahvaljujući angažovanju našeg sunarodnika, kolekcionara koji živi u inostranstvu.

– Sam potpis na fotografiji govori o izopačenoj potrebi zločinaca da zabeleže svoje nedelo – kaže istoričar Dejan Ristić, sa kojim razgovaramo o genocidu počinjenom nad Romima, povodom 16. decembra – Nacionalnog dana sećanja na Rome stradale u Drugom svetskom ratu.

Ristić naglašava da je naša potreba da se sećamo nevino postradalih zasnovana na ljudskom saosećanju, empatiji prema velikom broju pojedinaca koji su tragično okončali život između 1941. i 1945. godine.U tom kontekstu, genocid nad Romima ostao je donekle u senci našeg kolektivnog sećanja usled nekoliko razloga, među kojima se posebno ističe ograničen broj sačuvanih istorijskih izvora, arhivskih dokumenata, svedočenja i foto-materijala.

– Stoga je ova fotografija vidan doprinos očuvanju sećanja na tragično nastradale Rome, ali i svojevrsni podsticaj za sistematsko, stručno i kontinuirano istraživanje „zaboravljenog genocida”.

Povod za obeležavanje ovog datuma jeste sećanje na 16. decembar 1942. godine, kada je Hajnrih Himler izdao naredbu za sistematsko upućivanje Roma u koncentracione logore radi njihove likvidacije. Kao posledica organizovanog pogroma, u okviru logora smrti Aušvic-Birkenau, do 2. avgusta 1944. godine funkcionisao je podlogor za Rome – Cigojnerlager.

Zatočeni Romi poticali su sa teritorija Nemačke, kao i iz okupiranih država poput Austrije, Čehoslovačke, Poljske, Francuske, Jugoslavije, Belgije, ali i sa područja Norveške, Španije i okupiranog dela Sovjetskog Saveza.

– U razdoblju između maja 1943. i avgusta 1944. godine, na čelu Cigojnerlagera nalazio se zloglasni „lekar” Jozef Mengele koji je vršio organizovane eksperimente nad Romima, a posebno nad decom.Manje je poznato da su Romi bili primorani da na vidnom mestu na svojoj garderobi nose oznake u obliku crnog trougla – podseća Ristić.

Najveće stradanje Roma na teritoriji okupirane Srbije u Drugom svetskom  ratu odigralo se tokom oktobra 1941. godine kada su nemačke okupacione snage, u saradnji sa srpskim kvislinškim vlastima, sprovele masovne pogrome nad civilnim stanovništvom u Kraljevu i Kragujevcu. Među više hiljada nedužnih civila stradalih u ovom masovnim zločinima, nalazio se i veliki broj Roma.

Međutim, naglašava Ristić, stradanje Roma na teritoriji okupirane Srbije u Drugom svetskom ratu nije bilo ograničeno samo na ova dva tragična događaja. Brojna su stratišta civila, Srba, Roma i Jevreja, širom naše države. Staro sajmište, Banjica, Jajinci, Jabuka kod Pančeva, logor „Crveni krst” u Nišu, stratište na Arapovom brdu u Leskovcu, samo su neka od njih.

Sistematsko uništavanje pripadnika romskog narodaje genocid koji je kao svoju posledicu imao stradanje između 220.000 i 500.000 Roma koji su poticali iz više evropskih država.

Među njima su i bezimeni Romi sa fotografije. Dvojica njih ašovima kopaju raku, čekajući smrtnu presudu. Hoće li se, posle 70 godina, otkriti i ostali detalji njihove smrti?

Piše: Aleksandar Apostolovski

Izvor: POLITIKA

Vezane vijesti:

Komemoracija u Uštici za Rome ubijene u Jasenovcu: ‘Ovo je …

Masovno uništavanje cigana iz Srema – Jadovno 1941.

Ustaško ljeto 1941. – Jadovno 1941.

Odmazde okupatora – Jadovno 1941.