Književna kritika: Sudbina Srba u Hrvatskoj

Postoji karika koja nedostaje, a koja bi trebalo da ponudi suvislo objašnjenje mržnje koja tinja i dve i po decenije od završetka ratova. Izvrsna studija Čedomira Višnjića upravo je ta analitička karika koja daje moguće odgovore na ključna pitanja koja sa sobom povlači status Srba u Hrvatskoj.

Izuzetno dobra tema i izuzetna analiza dostupne arhivske građe, dala je rezultate koji nadilaze samo dvadeset godina rada (1951-1971) Srpskog kulturnog društva “Prosvjeta”.

Ovaj mali segment slike SFRJ, pokazuje funkcionisanje celine i pokazuje – to je sada sasvim jasno – da je pitanje odnosa Srba i Hrvata bilo ključno za neuspeh i prve i druge Jugoslavije. Zato je analitičko čitanje arhivskih dokumenata vezanih za Srbe u Hrvatskoj u navedene dve decenije pokazalo moguće odgovore na pitanja vezana za slom SFRJ.

Dragocena građa koju nam Višnjić izlaže rečita je sama po sebi, a autorovi znalački odmereni komentari i zapažanja ukazuju na važna mesta koja demistifikuju eru, već i ideološki sistem koji ju je stvarao.

Tako na samom početku pedesetih godina prošloga veka, svega pet-šest godina nakon završetka rata u kojem su Srbi u Hrvatskoj na najstrašniji način postradali od ustaša i u kojem su u krvavoj partiji između hrvatskih komunista i hrvatskih ustaša, hrvatski Srbi bili dominantno platežno sredstvo (činili su 73% sastava partizanskih jedinica), zapisnik sa sednice Politbiroa CK SKH pokazuje da su razmatrane negativne pojave u sportu.

Uočava se negativno raspoloženje protiv Beograda, vidi se “stvaranje fronta sporta u Hrvatskoj protiv sporta u Srbiji” a cilj je odbrana od “hegemonističkih nastojanja Beograda”.

Tada se na utakmicama čuju parole: fuj Partizan, četnici, srpski koljači. Utakmice timova iz Županje i Borova završavaju se tučama igrača i publike uz epitete: ustaše – četnici.

A kada krajem 1951. “Dinamo” u Zagrebu pobedio “Crvenu zvezdu” masa navijača skandira: “Zagreb – Split – Sarajevo – Zemun.” I kao što autor primećuje, ove se parole ne bi postideli ni prethodnici ni naslednici ovih navijača “Dinama”. Na ove događaje, hrvatski komunisti ne reaguju i ostaju na svom glavnom koloseku – bežanju od odgovornosti.

I dok konfederalizacija jača i rasplamsava se debata o hrvatskom jeziku, hrvatski Srbi uglavnom – ćute. Još u svojim prethodnim knjigama Višnjić daje odgovore zašto je to tako. Prvu Jugoslaviju Srbi iz Hrvatske su dočekali kao ostvarenje vekovnih želja i vrednost koju bezuslovno treba braniti.

I ono malo njihovih intelektualaca i političara koji su dočekali kraj Drugog svetskog rata, verovalo je da je zajednička država osnovna vrednost, tolika da je bolja i crvena Jugoslavija, nego nikakva. I zbog toga je većina Hrvata smatrala da su najveće smetnje za ostvarenje njihovih nacionalnih ciljeva upravo Srbi prečani i njihovi saveznici, malobrojni Hrvati jugoslovenskog opredeljenja.

U Drugom svetskom ratu bežeći od ustaškog noža Srbi u Hrvatskoj prilaze partizanima gledajući u njima svoju odbrambenu vojsku i u kratkom roku postaju udarna pesnica ove politike. (1943. godine članstvo KP Hrvatske činilo je 81% Srba i 19% Hrvata).

Tako za Srbe prečane i druga Jugoslavija postaje bezuslovna vrednost za koju daju sve i odriču se, u skladu s komunističkom dogmom, nacionalnog identiteta. Višnjić primećuje “da su Srbi iz Hrvatske, potpuno ispražnjeni i od minimuma realnog kulturnog nacionalnog sadržaja i života, o čemu je odlučivalo baš to hrvatsko Bakarićevo vođstvo, svoju nemuštu političku energiju ulivali u ne sasvim jasno definisano titovsko jugoslavenstvo”.

Za razliku od mnoštva knjiga koje ili nekritički glorifikuju ili ideološki ostrašćeno kritikuju vreme o kojem ova knjiga govori, Višnjićeva studija na retko pregledan i skrupulozan način rasvetljava doba koje je naizgled bilo beskonfliktno i progresivno, a zapravo uvertira krvavog raspleta koji će uslediti dve decenije potom. Otuda se naslov “Vreme sporta i razonode” čita kao gorka ironija i demistifikacija opsena koje je stvarala socijalistička propaganda.

Ali, Višnjićeva knjiga i način analize iznetih dokumenata i stil pisanja – inače, briljantan, često sasvim nalik vrhunskoj prozi sa suptilnim ironijskim otklonom – nisu usmerene na satanizaciju partizanskog pokreta u Hrvatskoj, ni Komunističke partije, već na pružanje celovite slike o tome kako su iznevereni ideali jedne revolucije i političkog pokreta koji ju je izveo.

O tome kako se projekat socijalističke Jugoslavije već 1971. godine nedvosmisleno našao na svome kraju, dok je proces stvaranja samostalnih država otišao daleko i da je samo međunarodni politički kontekst omogućio poslednje dve decenije postojanja SFRJ.

Čim njega više nije bilo, ta se zemlja raspala u ratu. Svako ko želi da razume srpsko-hrvatski spor ovu knjigu ne sme da zaobiđe s obzirom na mnoštvo prvorazrednih dokumenata koji pokazuju mehanizam jedne partije i njene države koja je izneverila ogromne žrtve i ideale na kojima je deklarativno počivala.

Kao i u prethodnim svojim knjigama Čedomir Višnjić je i ovim delom pokazao da je jedan od vodećih srpskih građanskih intelektualaca u Hrvatskoj, čovek od one vrste koja je nasušno nedostajala Srbima u Hrvatskoj u decenijama iza nas.

Autor: Mladen Vesković

Izvor: Večernje novosti