Ж | Ž
Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on whatsapp
Share on pinterest
Share on vk
Share on email

Podijelite vijest:

Fondovi i zbirke Srpske pravoslavne crkve u hrvatskim arhivima i muzejima

Dr Goran Latinović
Dr Goran Latinović

 

 

 

 

 

 

Piše: Mr Goran Latinović, Univerzitet u Banjaluci, Odsjek za istoriju

U Zagrebu je 2006. godine objavljen Pregled arhivskih fondova i zbirki Republike Hrvatske, u dva obimna toma, čiji je izdavač Hrvatski državni arhiv, a glavni urednik Josip Kolanović. U ovom kvalitetno urađenom vodiču zainteresovani istraživači mogu pronaći podatke o sadržaju i uslovima korišćenja arhivske građe u 14 arhiva, u Hrvatskoj akademiji znanosti i umjetnosti, u Nacionalnoj i sveučilišnoj knjižnici i u još 10 biblioteka, zatim u 12 naučnih i kulturnih centara, instituta, zavoda i uprava, kao i u 54 muzeja.

Takođe, tu se mogu naći i podaci o arhivskoj građi u vjerskim zajednicama, uglavnom u Rimokatoličkoj crkvi, ali i u drugim crkvama, npr. u Srpskoj pravoslavnoj mitropoliji zagrebačko-ljubljanskoj. Ostale eparhije Srpske pravoslavne crkve na teritoriji hrvatske države nisu navedene, kao imaoci arhivske građe, u Pregledu arhivskih fondova i zbirki Republike Hrvatske.

Osim istorijskih izvora u Zagrebačko-ljubljanskoj eparhiji, koji su njeno vlasništvo, arhivska građa Srpske pravoslavne crkve nalazi se u četiri hrvatska arhiva i jednom muzeju. To su: Hrvatski državni arhiv u Zagrebu (HDA), Državni arhiv u Osijeku (DAOS), Državni arhiv u Slavonskom Brodu (DASB), sa odjeljenjem u Požegi (DASB–PŽ), Državni arhiv u Zadru (DAZD) i Hrvatski povijesni muzej u Zagrebu.

Hrvatski državni arhiv u Zagrebu (HDA) posjeduje šest fondova Srpske pravoslavne crkve. Prvi među njima i ujedno najobimniji je Pravoslavna gornjokarlovačka eparhija (br. 0675). On obuhvata građu nastalu od 1619. do 1941. godine, sa ukupno 486 knjiga i 1.612 kutija, čija količina iznosi 176,0 dužnih metara, što predstavlja najbogatiji fond Srpske pravoslavne crkve u hrvatskim arhivima. Fond Eparhija banjalučka (br. 1539) sadrži građu nastalu od 1923. do 1941. godine, razvrstanu u dvije kutije, sa ukupno 0,2 dužnih metara. Fond Eparhija bihaćka (br. 1540) obuhvata građu nastalu od 1926. do 1932. godine. Riječ je o pet knjiga i sedam kutija, sa ukupno 1,0 dužnih metara. Obimnu dokumentaciju posjeduje i fond Eparhija pakračka (br. 1541), koji sadrži građu nastalu od 1733. do 1941. godine. Radi se o 42 knjige, 67 kutija i jednom svežnju, tj. 8,0 dužnih metara. Fond Eparhija srijemska (br. 1542) obuhvata građu nastalu od 1750. do 1784. godine. Riječ je o jednoj knjizi, tj. 0,05 dužnih metara. I na kraju, u Hrvatskom državnom arhivu nalazi se i fond Arhidijeceza srijemsko-karlovačka (br. 1543) koji sadrži građu nastalu od 1780. do 1917. godine, razvrstanu u jednu knjigu i dvije kutije, tj. 0,2 dužnih metara.

Državni arhiv u Osijeku (DAOS) posjeduje dva fonda Srpske pravoslavne crkve: 1. Manastir Orahovica (br. 0465), sa građom čiji je vremenski raspon 1895–1923, i koju čini jedna knjiga, tj. 0,05 dužnih metara, i 2. Srpsko pravoslavno parohijsko zvanje Dopsin (br. 0466), sa građom nastalom u periodu od 1821. do 1837. godine, raspoređenoj u dvije knjige, sa ukupno 0,1 dužnih metara.

Izvore za istoriju Srpske pravoslavne crkve posjeduje i Državni arhiv u Slavonskom Brodu (DASB). Tu se nalazi fond Srpska pravoslavna crkvena opština u Slavonskom Brodu (br. 0368), koji obuhvata građu
nastalu od 1957. do 1991. godine. Riječ je o dvije knjige, tj. 0,05 dužnih metara. Više građe sadrži odjeljenje ovog arhiva u Požegi (DASB–PŽ). Fond Pravoslavna eparhija u Pakracu (br.  0275) obuhvata dokumenta nastala u periodu od 1949. do 1988. godine, čija količina iznosi 7,0 dužnih metara, što ga čini najbogatijim fondom u ovom arhivu. Fond Pravoslavna parohija Čečavac (br. 0276), sa građom iz perioda 1852–1857, sadrži jednu knjigu (0,02 dužnih metara). Nešto više dokumenata (0,5 dužnih metara) nalazi se u fondu Pravoslavna parohija u Požegi (br. 0277), koji je omeđen godinama 1843–1981. Jedna knjiga (0,02 dužnih metara) čini fond Protoprez-biterijat treštanovački (br. 0278), sa graničnim godinama 1830–1839.

Bogatu arhivsku građu Srpske pravoslavne crkve posjeduje i Državni arhiv u Zadru (DAZD). Riječ je o fondu Pravoslavna eparhija Zadar (br. 0341), koji obuhvata izvore nastale u periodu od 1762. do 1921. godine, koji su razvrstani u 225 knjiga i 270 svežnjeva, i čija količina iznosi 55,5 dužnih metara.

Osim pomenuta četiri arhiva, arhivsku građu Srpske pravoslavne crkve posjeduje i Hrvatski povijesni muzej u Zagrebu, gdje se čuvaju četiri fonda i jedna zbirka. Pakračka eparhija obuhvata građu nastalu od 1784. do 1941. godine, razvrstanu u šest kutija, sa ukupno 0,6 dužnih metara. Istu količinu dokumenata posjeduje i Eparhija Plaški, a građa je vremenski omeđena 1759–1939. Manastir Gomirje sadrži građu nastalu od 1834. do 1902. godine, raspoređenu u dvije kutije, sa ukupno 0,2 dužnih metara. Istorijski izvori koje sadrži Manastir Orahovica obuhvataju period od 1760. do 1935. godine, a razvrstani su u 17 kutija, ukupne dužine 1,7 metara. Zbirka Razni crkveni spisi sadrži 12 kutija (1,2 dužnih metara) i obuhvata vrijeme od 1725. do 1942. godine.

Iz svega navedenog vidi se da hrvatski arhivi i muzeji posjeduju znatnu i značajnu arhivsku građu Srpske pravoslavne crkve, čija ukupna količina iznosi 252,99 dužnih metara.

Arhivska građa Srpske pravoslavne crkve dospjela je u hrvatske arhive i muzeje uglavnom tokom postojanja Nezavisne Države Hrvatske (1941–1945).

Ono što ustaše nisu uništili, otuđili su od Srpske pravoslavne crkve, a poslije Drugog svjetskog rata nije bilo nikakve mogućnosti da oduzeta dokumentacija bude vraćena vlasniku, zbog izrazito neblagonaklonog stava komunističkog režima prema Srpskoj pravoslavnoj crkvi.

Primjetno je da se u hrvatskim arhivima nalazi i dio građe koji je nastao nakon Drugog svjetskog rata, što je
vjerovatno posljedica ratnih dešavanja (1991–1995).

Iako u Pregledu arhivskih fondova i zbirki Republike Hrvatske nije navedeno da Rimokatolička crkva posjeduje arhivsku građu Srpske pravoslavne crkve, postoji nezvanična informacija da bi se jedan dio njenih fondova i zbirki mogao pronaći i u Arhivu Kaptola u
Zagrebu.

* Arhiv: časopis Arhiva Jugoslavije, god.
X, br. 1–2, Beograd 2009, str. 53–56. (Tekst je objavljen i u Pravoslavlju:
novinama Srpske patrijaršije, br. 1019, Beograd 2009, str. 25).

Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on whatsapp
Share on pinterest
Share on vk
Share on email

Podijelite vijest:

Pomozite rad udruženja Jadovno 1941. uplatom preko PayPal-a:

Napomena: Izneseni komentari su privatna mišljenja autora i ne održavaju stavove UG Jadovno 1941. Komentari neprikladnog sadržaja će biti obrisani bez upozorenja.

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *

Pratite nas na društvenim mrežama: