„JA NISAM NIKOME NIŠTA KRIV DA BIH BJEЖAO OD KUĆE“ – Golgota porodice Begenišić i junski pokolji u Korjenićima 1941. godine

Navršava se 85 godina od tragičnih junskih dana 1941. godine, kada je u Hercegovini započeo talas zločina nad srpskim narodom koji će ostaviti dubok ožiljak u kolektivnom pamćenju. U tekstu koji slijedi, publicista Zdravko Šakotić, oslanjajući se na arhivsku građu, svjedočanstva i porodična predanja, donosi priču o Jovu Begenišiću i drugim mučenicima Korjenića, čije stradanje ostaje trajna opomena i zavjet sjećanja.

Piše: Zdravko Šakotić

Jun 1941. godine označava početak sistematskog satiranja srpskog naroda u Hercegovini. Odmah nakon proglašenja zločinačke Nezavisne Države Hrvatske (NDH), 10. aprila 1941. godine, otpočeo je projekat uništenja koji će ući u anale najstrašnijih genocida u ljudskoj istoriji. Ljudi su ubijani bez ikakvog razloga i pravnog osnova, spaljivani u užarenim pećima ili živi bacani u bezdane jame. Nažalost, mnogi hrvatski klerici i intelektualci svjesno su učili svoj puk da sve treba učiniti kako bi Srba bilo što manje, te da ih treba ubijati uvijek i svuda.

U današnjim geografskim granicama trebinjske opštine, ubistva su počela 1. juna. Nastavljena su na Pridvoričkoj jami, u pitomoj „dolini suza“ – Popovom polju, koje je tog ljeta poplavilo. Nije trebalo mnogo vremena da se pojedini konvertiti, čiji su preci nekada prisilno prevedeni iz pravoslavlja u katolicizam, pokažu kao najsuroviji izvršioci genocida nad sopstvenim matičnim narodom.

Ustaške vlasti su na samom početku sprovodile taktički plan: tajno pohapsiti i pobiti što više uglednih Srba, a kada se narod tako obezglavi, krenuti u masovne napade na široke seljačke mase. Istovremeno, ustaški režim je od početka pokazivao blagonaklon stav prema muslimanskoj manjini u Bosni i Hercegovini, plasirajući teoriju da su Muslimani zapravo „rasno najčistiji Hrvati“. U ustaške redove primljen je značajan broj pojedinaca iz muslimanskog seoskog i gradskog življa, od kojih su se neki istakli u bestijalnim zločinima. U Korjenićkom kraju, gdje je živjelo izmiješano srpsko i muslimansko stanovništvo, crnim slovima su upisani 11. i 20. jun 1941. godine.

Krvavi pir u Gornjoj Lastvi: Strada porodica Begenišić

U subotu, 11. juna — istog dana kada je zloglasni Mile Budak izgovorio genocidnu krilaticu: „Trećinu Srba ćemo pobiti, trećinu prevesti u katoličanstvo, a trećinu raseliti u Srbiju“ — u naselju Prijeka Voda (Gornja Lastva) ubijeni su Jovan (Jovo) Markova Begenišić (1886–1941), njegov brat Stevan (Stevo), kao i Jovovi sinovi Mirko (1919–1941) i Peko (1925–1941).

Priča o porodici Jova Begenišića je više nego tragična. Sjećanje na ovaj kobni dan obaveza je za mlađe naraštaje, kako bi znali kroz kakve su golgote prolazili njihovi preci. Bilo je to vrijeme kada su dojučerašnje komšije, kroz ustaško divljanje i bez ikakvog povoda, ubijale nedužne ljude. Jovo je najtragičnija ličnost ove priče: na kućnom pragu doma, koji je podigao mukotrpno stečenim novcem radeći u dva navrata u Americi, gledao je smrt svojih sinova i brata. Sreća u nesreći bila je što se tog dana u kući nije zatekao njegov maloljetni sin Milorad (1927–2007). On je sa majkom Vidnom otišao na trebinjski pazar; u suprotnom, vjerovatno bi i on završio pored braće, oca i strica.

Jovo je bio čovjek bogate i časne biografije. Tokom austrougarske okupacije, 1906. godine, regrutovan je u vojsku, gdje je proveo tri godine u Beču (tamo je sreo i svog imenjaka i prezimenjaka iz Budoša kod Trebinja). Iako ga je stric Rade savjetovao da se skloni u Crnu Goru kako bi izbjegao regrutaciju, Jovo nije željeo da porodici stvara nevolje. Prošao je čuvenu vojnu komisiju koja je tek pet od stotinu mladića uzimala u soldate. Nakon toga je od 1909. do 1914. boravio u Americi. Po izbijanju Prvog svjetskog rata, kao austrijski vojnik predao se Rusima na Karpatima, da bi potom kao srpski dobrovoljac stigao do Solunskog fronta. Poslije rata bio je izuzetno cijenjen i rječit član Udruženja dobrovoljaca, čiji je predsjednik za Trebinjski srez bio Mihailo-Mićo Pavlović (1893–1944).

Prema zapisima publiciste Božidara N. Čučkovića, tog tragičnog 11. juna grupa od dvanaest ustaša — kojima je vodič bio Osman Baraković iz komšijskog sela Skočigrma, uz četvoricu domaćih ustaša (Zaima, Hilma i Husa Habulu, i Husa Demirovića), a predvođena tabornikom Nazifom Barakovićem — zvjerski je ubila braću Stevana i Jovana, i Jovove sinove Mirka i Petra (Peka). Peko je bio učenik Poljoprivredne škole u Baru, a Mirko pitomac Podoficirske škole u Bileći, gdje je bio u klasi komandanta potpukovnika Baja Stanišića, zajedno sa svojim seljanima iz Orovca, Rajkom Šakotićem i Rajkom T. Begenišićem. U školu ih je svojevremeno poveo Trivko Begenišić, nosilac Karađorđeve zvijezde.

Ustaški dželati su prije zločina prošli pored kuće Simo Šakotića, koji je radio u njivi, pitajući ga gdje se nalazi kuća Jova Begenišića. Ovaj podatak jasno ukazuje da je ubistvo bilo naručeno; da je bilo drugačije, i Simo bi bio ubijen ili sproveden za Trebinje. U kući Begenišića pronašli su Jova i Stevana, kao i Jovovu ćerku Milevu. Kada su saznali da su momci otišli u šumu po drva, poslali su Milevu da ih pozove, rekavši da ih traže neki ljudi. Ne sluteći zlo, djevojka je pozvala braću. Čim su stigli, ustaše su otpočele krvavi pir.

Zlokobna sudbina htjela je da Jovo baš tog jutra siđe iz planine Bijele gore. Rođak Trivko Begenišić upozorio ga je da ne ide u Lastvu, na šta mu je Jovo odgovorio: „Ja nisam nikome ništa kriv da bih bježao od kuće.“ Mudri Trivko mu je tada uzvratio: „Neka te vrag nosi, ali šalji Mirka i Peka u planinu blizu crnogorske granice, tu im je život mnogo sigurniji.“ Jovo ga, na nesreću, nije poslušao.

Nakon izvršenog zločina, ustaše su se vratile u Donju Lastvu. Kod džamije, u blizini današnje Vile, sreli su Jovovu suprugu Vidnu i sina Milorada. Jedan od ustaša uhvatio je maloljetnog dječaka za ruku i pitao: „Hoćemo li i njega?“ Drugi je odgovorio: „Nemoj, dosta je bilo.“ Vidna i Milorad u tom trenutku nisu ni slutili šta se dogodilo. Tek po povratku kući suočili su se sa stravičnom porodičnom tragedijom.

Mitar L. Mrdić u svojim zapisima „Značajno ustaničko središte“ ostavio je svjedočenje da je komšija Osman Baraković tog dana ostao kod džamije u Gornjoj Lastvi, odakle je nepoznatim ustašama rukom pokazao kuću Begenišića. Povodom ovog slučaja, Božidar Čučković citira i arhivska dokumenta u kojima se navodi da je Mato N. Putica, zapovjednik oružničke postaje u Lastvi, izvijestio višu komandu kako je „dana 14. lipnja 1941. g. oko četiri sata poslije podne, nestao od svoje kuće Begenišić Jovo sa sinovima Mirkom i Petrom, te brat Stevo“. Bio je to očigledan pokušaj pravdanja i zataškavanja zločina tri dana nakon što je izvršen.

Decenijama kasnije, u krugu najpovjerljivijih razgovora u Orovcu i Lastvi, šaputalo se o motivima ovog zvjerstva. Prema jednoj verziji, bila je to lična osveta Ibra Salkovića. On je 1936. godine bio kandidat za poslanika i predsjednika Lastvanske opštine. Na sastanku gdje je Salković predložen, Jovo Begenišić je ustao i javno rekao: „Kako može biti predsjednik opštine sin Fejza Salkovića, koji je u Prvom svjetskom ratu bio šuckor, te klao i slao Srbe na trebinjska vješala?“ Salković mu je tada zaprijetio: „Jovo Begenišiću, ovo ćeš glavom platiti!“

Ubijeni Begenišići sahranjeni su tajno u vrtu iza kuće, a tek nakon rata, pod okriljem noći, njihovi zemni ostaci preneseni su na groblje u Orovcu. Prilikom prenosa kostiju, u lobanji Jova Begenišića pronađen je ustaški kuršum.

Svjetli primjeri čojstva i tragedija Obrena Stijačića

U ovim mračnim vremenima bilo je i poštenih muslimana u Korjenićima koji nisu podlegli fašističkoj histeriji. Ističe se primjer Hasana Demirovića (1898–1983), koji je blagovremeno upozorio Simo Šakotića da se sa porodicom skloni u Bijelu goru. Isto upozorenje uputio je Novaku Miloševom Begenišiću iz Jazine i Jovanu Ratkoviću iz Lastve. Oni su odmah napustili svoje kuće, što im je spasilo živote.

Ubistvo porodice Begenišić podiglo je budnost stanovnika Korjenića i Orovca. Ipak, tragedije nisu izbjegnute. Istog tog 11. juna u Jazini, ustaše su uhapsile Obrena Stijačića (1920–1941). Obrenov otac Gavrilo držao je u Jazini prodavnicu i kafanu. Tamo su došli pojedini viđeni Muslimani iz komšiluka i ubijedili Obrenovu majku Stanu da se njen sin vrati iz Bijele gore, gdje se bio sklonio. Rekli su joj: „Idi, Stane, zovi ga, nemoj da ti dijete trune u planini. Ustaška vlast samo želi da svi muškarci budu tu, niko ga neće dirati.“ Majka im je povjerovala i dovela sina kući uoči 11. juna. Već sljedećeg jutra ustaše su ga uhapsile. U noći između 23. i 24. juna 1941. godine, Obren je sa još dvanaest Srba zvjerski ubijen hladnim oružjem u Pridvorcima kod Trebinja i bačen u jamu. Nesrećna majka Stana (rođena Lalić sa Zubaca) kasnije je izvršila samoubistvo, ne mogući da izdrži teret krivice što je sopstveno dijete predala u ruke krvnicima.
Vidovdanski pokolj i golgota u Bijeloj gori

Devet dana kasnije, uslijedila su nova zvjerstva. U noći između 19. i 20. juna 1941. godine, oko tri stotine naoružanih ustaša krenulo je iz tri pravca prema zbjegu izbjeglog srpskog stanovništva u planini Bijeloj gori. Jedna kolona je išla od Lastve preko Orovca, druga preko Vučije uz Budimi, a najveća grupa iz Konjskog preko Zubaca. Ustaška taktika bila je da mjesto prvo potpuno opkole kako niko ne bi utekao, a tek onda da krenu u napad. Srećom, planirani obruč u Bijeloj gori, na samoj granici sa Crnom Gorom, nisu uspjeli potpuno da zatvore, što je spasilo većinu naroda, prije svega muškarce.

Međutim, ustaška kolona koja je kamionima stigla preko Zubaca do Konjskog, u Krstatim dolinama ispod Troglava, uhvatila je na spavanju devet neopreznih mještana iz porodica Ćurić i Ratković (iz zubačkih sela Konjsko i Жeljevo). Na putu prema Milanovom Osijeku, srcu Bijele gore, devetnaestogodišnji mladić Đoko (Lazarev) Ratković (1922), svjestan da ga vode na stratište, pokušao je bjekstvo ispod Borove glave, ali ga je pokosio ustaški puščani plotun.

Ostalih osam uhvaćenih dovedeni su u borovu šumu iznad Krmenitog dola i Oranih dolova.

Bili su to:

• Dušan (Boška) Ćurić (1876)
• Anto (Blagoja) Ćurić (1878)
• Đoko (Boška) Ćurić (1879)
• Novica (Lazara) Ćurić (1898)
• Manojlo (Lazara) Ćurić (1900)
• Spasoje – Spaso (Antov) Ćurić (1924)
• Nikola (Save) Ratković (1886)
• Radovan (Nikole) Ratković (1921)

Ovu grupu čuvala su tri ustaška stražara. Prema kasnijem svjedočenju sedamnaestogodišnjeg Spasa Ćurića — jedinog koji je preživio ovu tragediju — mlađi ljudi su predlagali bjekstvo u više pravaca. Međutim, stariji Manojlo Ćurić je smatrao da nema razloga za rizik jer „nikom ništa nisu skrivili“. Ostala je priča da je čak i jedan od stražara prećutno davao znak pojedincima da se izgube u gustoj borovoj šumi pod izgovorom fizioloških potreba, ali su oni naivno čekali i mirno pošli u smrt. Da su pokušali bjekstvo, vjerovatno bi još neko preživio.

Istovremeno, grupa ustaša iz zubačke kolone opkolila je u Radinom dolu (Ledenici) braću Lazara i Vidaka Grubača (sinove Marka Lučina). Kada su se braća istrgla i pobjegla u obližnju bukovu šumu, oglasio se ustaški puškomitraljez. Pucnjava je uzbunila narod u zbjegu (iako su komunisti na čelu sa Savom Kovačevićem strogo branili upotrebu oružja kako se ne bi prevremeno podizao ustanak). Čuvši rafale, narod je shvatio opasnost i većina se na vrijeme povukla u pravcu Begovih korita i Crne Gore.

Bjesne što im je glavnina naroda umakla, ustaše su u Oranom dolu, na njivi Novaka Ignjatova Šakotića, strijeljale sedmoricu uhvaćenih Zupčana. Жivot je pošteđen jedino mladom Spasu Ćuriću, koji je dobio zadatak da sa starim Vladimirom Mrdićem goni oko 500 otetih ovaca iz Bijele gore prema Lastvi. Ubijene mučenike kasnije su tajno sahranile žene iz porodica Šakotić, Deretić i Grubač.

Ustaški plan da se pohvatani ljudi iz zbjega dovedu na Breninu jamu u Orovcu (koju je ustaška patrola batinama prisilila Milicu N. Grubač da otkrije) na kraju je propao, jer su se mještani Orovca organizovali i postavili straže. Jedina žrtva iz ovog sela tokom Vidovdanskog pokolja bio je monah manastira Zavala, Ilarion Deretić, koji je uhvaćen sa stradalnicima iz Popovog polja i bačen u jamu Ržani do.

Preživjelog dječaka Spasa Ćurića u Lastvi je spasila Vehbija Ćerimagić, žena Omera i majka Alije Ćerimagića, koja ga je sakrila ispod kreveta. Kada su ustaše otišle za Trebinje, Omer je stavio Spasu fes na glavu, preveo ga preko Arslanagića mosta na Trebišnjici i uputio ga na sigurno, prema selu Konjsko. Tragiku stradalih rodoljuba sa Zubaca kasnije je u stihovima opisao Pero Mijović, a u svojoj knjizi „Pismo unuku iz Amerike“ (2011) objavio Gajo Ćurić, čiji je otac Anto ubijen u Bijeloj gori. Spaso Ćurić je preživio rat, postao oficir JNA i do pred kraj života živio u Beogradu.

Betoniranje istine i borba protiv zaborava

Zločini nad rodoljubima Korjenića i Zubaca izvršeni su planski 11, 20, 24. i 27. juna 1941. godine. Kako navodi publicista Božidar Čučković, ova istorijska sjećanja „nisu ni spomenik osvete ni spomenik dioba, već spomenik ljubavi, dobrote i opomene“.

Nažalost, smišljenom politikom poslijeratnog perioda učinjeno je gotovo sve da se ustaški zločini u NDH prikriju u ime lažnog mira. Mnoga stratišta ostala su neobilježena, poput mjesta u Lastvi gdje su zvjerski ubijeni Begenišići.

Spomenik ubijenim rodoljubima sa Zubaca nije podigla ni država ni SUBNOR, već sami potomci iz bratstava Ćurić i Ratković, tek 1. maja 1988. godine. Boračke organizacije Trebinja i Herceg Novog su, s obzirom na to da je preživjeli svjedok Vidak Grubač (1912–2000) živio i umro u Igalu, podigle spomen-oblježje u Bijeloj gori 19. juna 2011. godine. Spomenik su otkrili Dejan Mandić (tadašnji predsjednik opštine Herceg Novi) i Zoran Sorajić (tadašnji zamjenik načelnika opštine Trebinje).

Ko je kriv za decenijsko ćutanje?

Čučković s pravom upire prst u tadašnje srpsko komunističko rukovodstvo, bez čijeg se odobrenja ništa nije moglo učiniti. U ime utopijskih ideala i političkih pozicija, poslijeratni političari su uz svjesnu podršku podobnih srpskih kadrova betonirali istinu baš onako kako su betonirali i hercegovačke jame. Cementirali su svijest dolazećih pokoljenja, prisiljavajući ih na ćutanje i skrivanje užasa genocida, pokušavajući da novim ideološkim pokrovima zamrače nacionalno biće i pamćenje srpskog naroda.

Danas, u znak sjećanja na žrtve od 11. juna 1941. godine, dužnost SUBNOR-a Trebinja, kao i mještana Orovca i Lastve, jeste da podignu dostojanstveno spomen-oblježje četvorici nevino ubijenih članova porodice Begenišić. Možda je predstojeći 11. jun 2027. godine idealna prilika da se taj istorijski dug konačno oduži.

Izvor: SLOBODNA HERCEGOVINA