Zločini nad Srbima u Bosni i Hercegovini 1914. godine (Prvi dio)

Datum objave: utorak, novembar 28, 2017
Veličina slova: A- A+

Rat koji je Austro-Ugarska povela 1914. godine, nije bio samo rat protiv Kraljevine Srbije, već i protiv srpskog naroda u cjelini, a kada su u pitanju Bosna i Hercegovina, taj rat veoma brzo je dobio karakteristike brutalnog etničkog čišćenja srpskog naroda zapadno od rijeke Drine.

Antisrpske demonstracije u Sarajevu započele već u večernjim časovima istoga dana kada je Princip izvršio atentat na Ferdinanda. Grupa od oko 200-300 demonstranata, iz redova Hrvata i muslimana, predvođenih frankovcima, prvo je uzvikivala antisrpske parole, a zatim je započela demoliranje hotela Evropa, koji je bio u vlasništvu Gligorija Jeftanovića i redakcije lista Srpska riječ. U toku noći frankovci su, uz pomoć vojnih, a posebno klerikalnih krugova, predvođenih nadbiskupom Josipom Štadlerom, za sutradan pripremili nove rušilačke demonstracije. Tokom noći štampan je kao plakat proglas Gradskog zastupstva, u kome je pozvano građanstvo Sarajeva da iz svoje sredine „istrijebi“ navodne antidržavne elemente, što je u stvari predstavljalo poziv na obračun sa Srbima. Tako pripremljena, rulja se ujutro oko 8 časova počela okupljati pred katoličkom katedralom i naoružana sjekirama, motkama, kamenjem i sličnim predmetima, noseći pred sobom carevu sliku i pjevajući pjesmu „carevku“, krenula u rušilački pohod. Prvo je napadnuta i demolirana srpska škola, a zatim i prostorije srpskih kulturnih i prosvjetnih društava, redakcije srpskih listova, firme, radnje i drugi objekti u srpskom vlasništvu, a na kraju i kuće mnogih uglednih sarajevskih Srba, pa čak i onih siromašnijih. Demonstracije su pratile i masovne pljačke srpske imovine. Samo oko 200 srpskih domaćinstava u Sarajevu pretrpilo je štetu od oko pola miliona kruna. Policija i vojska nisu učinile konkretnije korake da spriječe divljanje demonstranata po Sarajevu, već su ih u nekim slučajevima i podržavali, a njihova intervencija više je bila simbolična nego stvarna. Demonstracije su se tog i narednih dana prenijele i na druge gradove Bosne i Hercegovine: Mostar, Doboj, Livno, Travnik, Zavidoviće, Čapljinu, Stolac, Maglaj, Zenicu, Vareš, Bugojno i druge gdje su muslimani i Hrvati činili većinu stanovništva. U svim ovim mjestima demolirana je imovina srpskih škola, kulturno-prosvjetnih društava i uglednijih Srba, a u pojedinim mjestima bilo je i ljudskih žrtava. Samo u Stocu šteta pričinjena Srbima iznosila je oko 50.000 kruna. U nekim mjestima, kao na primjer Opličićima i Klepcima, demolirane su i oskrnavljene i srpske crkve. U Klepcima je pravoslavna crkva ne samo demolirana, već i teško oskrnavljena, odežde i crkvene utvari su uništene, a demonstranti su čak i vršili nuždu u putiru. Na čelu demonstranata u svim mjestima bili su frankovački elementi, kojima bi se zatim pridružili i muslimani. Austrougarske vlasti su 29. juna u Sarajevu, a 2. jula 1914. godine u čitavoj Bosni i Hercegovini uvele vanredno stanje i proglasile prijeki vojni sud, ali ne sa namjerom da kažnjavaju izgrednike, već da im te mjere posluže kao novo sredstvo kažnjavanja Srba.

Već u julu i avgustu 1914. godine, a i narednih mjeseci, austrougarske vlasti su donijele čitav niz zakona, propisa, uredbi i naredbi po kojima se zemlja prilagođavala novom, ratnom stanju. U osnovi, svi ti akti su bili upereni protiv Srba. Tako su zatvorene srpske škole, zabranjena ćirilica, ukinuta sva srpska društva, zabranjena srpska zastava, ukinuta krsna slava, zabranjeno je čak i nošenje srpske šajkače itd. Ali, najpogubnije su svakako bile naredbe o osnivanju prijekih ratnih sudova po svim garnizonima i većim vojnim jedinicama, zatim naredba o uzimanju talaca koji su svojim životima morali da garantuju unutrašnji mir i sigurnost strateških objekata, naredba o isključenju iz podaništva svih onih koji se bez odobrenja nalaze van zemlje, a politički su sumnjivi, te o konfiskaciji njihove imovine i progonu njihovih porodica itd. Prva masovna hapšenja Srba započela su neposredno nakon Principovog atentata, pa je u narednih 48 časova pohapšeno oko 200 Srba iz Sarajeva i njegove okoline, a samo do početka ratnih operacija uhapšeno je oko 5000 Srba u Bosni i Hercegovini. Na udaru su prije svih bile sokolske starješine, sveštenici, učitelji, trgovci i ostali ugledniji ljudi, koji će kasnije služiti kao taoci i biti bezobzirno ponižavani, mučeni i ubijani. Taoci su uzimani po unaprijed pripremljenim spiskovima, iz reda uglednijih predstavnika srpskog naroda u Bosni i Hercegovini. Oni su držani u neljudskim uslovima u zatvorima ili na raznim objektima od vojnog značaja za Monarhiju, kao što su mostovi, pruge, tuneli i slično. Oni su svojim životima garantovali za te objekte, a bili su maltretirani, zastrašivani, mučeni na razne načine, a često i ubijani bez ikakvog povoda. Preživjeli taoci kasnije su najvećim dijelom otpremljeni u zloglasne austrougarske logore, a nekima je suđeno i na veleizdajničkim procesima.

Austrougarski prijeki vojni sudovi bili su posebno nemilosrdni. Na smrt vješanjem ili strijeljanjem osuđeno je na stotine ljudi. Sudilo se iz najbanalnijih, a često i bez ikakvih razloga. Dokazi se nisu ni tražili niti su bili potrebni, a presude su često izricane po nečijoj, najčešće lažnoj dojavi. U toj psihozi straha, denunciranje je postalo redovna pojava i mnogi nevini stradali su zbog toga što su se nekom komšiji ranije zamjerili. Vješanja su bila grupna, na javnim mjestima, trgovima, pred crkvom, školom i slično. Najveći broj vješanja i strijeljanja izvršen je u Istočnoj Hercegovini i Podrinju. Na takav način obješeno je na desetine Srba u Trebinju, Avtovcu, Foči, Bileći, ali i drugim mjestima širom Bosne i Hercegovine. Poznat je slučaj kotarskog sudije iz Foče Mate Boškića, koji je sam, za kratko vrijeme, na smrt osudio preko 70 potpuno nevinih civila.

Još strašnije posljedice od prijekih vojnih sudova, po srpsko stanovništvo Bosne i Hercegovine, imala je naredba iz prvih dana rata po kojoj austrougarske trupe mogu postupati „bez intervencije kog suca na osnovu nužne ratne obrane“, što je u praksi značilo neograničenu moć pojedinih austrougarskih komandanata i unaprijed oslobađanje od odgovornosti za počinjene zločine nad civilnim stanovništvom. Ta samovolja došla je do izražaja već prvih dana rata kada su austrougarski vojnici započeli masovno pretresanje srpskih kuća u potrazi za oružjem. Ta mjera provođena je uz svakovrsno šikaniranje civilnog stanovništva, a pojedinci koji bi bili osumnjičeni da kriju oružje morali su isto kupiti, ako ga nisu imali, i predati vojnim vlastima, nakon čega im je slijedila kazna. Premetačine su često bile praćene i pljačkama. Osim toga, austrougarski vojnici, zajedno sa „šuckorima“, počinili su u toku rata brojne zločine nad srpskim stanovništvom Bosne i Hercegovine.

Osnivanje četa tzv. „Zaštitnog korpusa“ (Shutzkorps), koji su u narodu ostali poznati kao šuckori, predstavljalo je poseban vid terora nad srpskim narodom u Bosni i Hercegovini, u toku Prvog svjetskog rata, a njihov tvorac bio je Oskar Potjorek. Oslonjen na pojedine muslimanske prvake, prije svih na Ademagu Mešića, Potjorek je prvobitno planirao da u šuckore angažuje samo muslimane, ali je to u praksi bilo nešto drugačije. Privučeni dnevnicom od 3 krune i još više mogućnošću da ne budu mobilisani na front, šuckori su formalno imali zadatak da održavaju red u pozadini fronta, obezbjeđuju pruge, saobraćajnice i važnije objekte i da se bore protiv upada srpskih komitskih četa. A u praksi, osnovni zadatak im je bio da terorišu srpski živalj. Od ukupno oko 11.000 šuckora, u samoj Hercegovini ih je bilo oko 5000 ili čak 45%. Užasan teror provodili su u toku rata nad taocima i civilnim stanovništvom šuckori u Bosni i Hercegovini. Vjerovatno nikada neće biti utvrđen tačan broj njihovih žrtava, ali su ostali zapamćeni surovost i bestijalnost sa kojom su se obračunavali sa golorukim narodom, a često i sa prvim komšijama. U Istočnoj Bosni i Hercegovini su se posebno po surovosti isticali šuckori muslimani, tako da su i same austrougarske vlasti bile prinuđene da neke od njih izvedu na sud i osude za počinjene zločine. Klanje, spaljivanje, silovanje, odsijecanje pojedinih organa, bili su samo neki od metoda kojima su šuckori čuvali „unutrašnji red i poredak“ u Bosni i Hercegovini. Prvi masovni zločin na ovim prostorima počinili su upravo šuckori, u Čelebiću kod Foče, kada su pobili 84 srpska taoca. Zločini šuckora i regularnih austrougarskih trupa posebno su se umnožili nakon povlačenja srpske i crnogorske vojske iz Istočne Bosne, kada su pod optužbama za špijunažu ili jednostavno za radostan doček srpske i crnogorske vojske, bili pobijeni mnogi nedužni srpski civili. Tako su, na primjer, samo na Palama, 20. i 21. oktobra 1914. godine šuckori ubili 52 srpska civila. U rasplamsavanju vjerskog rata u Bosni i Hercegovini, Austro-Ugarskoj je svakako išlo na ruku i to što je turski sultan, kao kalifa svih sunitskih muslimana svijeta, proglasio „sveti rat“ ili džihad protiv sila Antante, a u njegovoj fetvi su pomenute i Srbija i Crna Gora. Fetva je pročitana i po svim džamijama u Bosni i Hercegovini, a zatim upućena svim muslimanskim vojnicima na front. Još prije toga, odmah na početku rata, u svim džamijama u Bosni i Hercegovini su „učene dove“ za pobjedu Centralnih sila.

Autor: Draga Mastilović

Izvor: Fond strateške kulture

Vezane vijesti:

Zločini nad Srbima u Bosni i Hercegovini 1914. godine (Drugi dio)




Pomozite rad udruženja Jadovno 1941.

Napomena: Izneseni komentari su privatna mišljenja autora i ne održavaju stavove UG Jadovno 1941. Komentari neprikladnog sadržaja će biti obrisani vez upozorenja.

KOMENTARI

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *

Top