Miloš Milojević: Prikaz knjige Ljubiše Simića, Brčko: „normalizacija“ zločina

Datum objave: subota, februar 2, 2013
Objavljeno u Knjige i feljtoni
Veličina slova: A- A+

Knjiga Brčko: Normalizacija zločina, najnovije izdanje Istorijskog projekta Srebrenica, predstavlja pokušaj da se ratna dešavanja na teritoriji Brčkog sagledaju u dve ravni – prvo tu su sama dešavanja koja se prikazuju na osnovu do sada dostupne građe i drugo ona podjednako govori o aktuelnim prilikama u Bosni i Hercegovini u vezi sa odnosom prema ovim dešavanjima i nespremnosti nadležnih institucija da se kriminalna akta procesuiraju.

 

http://jadovno.com/tl_files/ug_jadovno/img/preporucujemo/2013/brcko-simic.jpg

 

Suočavanje sa prošlošću, koje u srpskom javnom diskursu mahom podrazumeva neprekidno osvrtanje na dešavanja tokom ratova na teritoriji bivše Jugoslavije, ima i svoj institucionalizovani oblik kroz različite tribunale i vladina i nevladina tela koja bi trebalo da ponude nepristrasnu i empirijski zasnovanu sliku ovih dešavanja. Za razliku od ideologizovane i instrumentalizovane slike dešavanja i poželjnog oblika suočavanja sa minulim vremenima knjiga Ljubiše Simića, saradnika Istorijskog projekta Srebrenica, predstavlja onaj drugi, smisleniji i pravedniji pristup koji podrazumeva više faza – prva od njih, prikupljanje i prezentovanje empirijskog materijala uglavnom je obavljena ovom knjigom i to je i njena ključna vrednost.
[gt]U kontekstu dejtonske Bosne i Hercegovine Brčko ima posebno mesto koje bi se možda moglo uporediti sa smislom i položajem Bosne i Hercegovine u socijalističkoj Jugoslaviji – istovremeno treba da posluži kao ravnoteža između najbrojnijih nacionalnih grupa ali i da bude živ primer funkcionisanja političkog modela koji je uspostavljen i posebno mogućnosti efikasne multinacionalne zajednice. I kao što je BiH trebalo da bude jugoslovenski mezimac tako je i Brčko trebalo da bude pokazatelj efikasnosti međunarodnih nadzornih organa i ustanova koje su uz njihovu pomoć uspostavljane. Drugi aspekt Simićeve knjige pokazuje koliko su pravosudni organi Distrikta Brčko podbacili u ovoj svojoj misiji, barem sa stanovišta zadovoljenja pravde prema žrtvama pripadnicima srpskog naroda. Ovakva praksa koja podrazumeva sistematsko ignorisanje istorijskog iskustva jedne konstituitivne zajednice BiH može biti izvorište nesuglasica i napetosti sa burnim i opasnim političkim posledicama – uostalom ovakav pristup zločinima počinjenim nad pripadnicima srpskog naroda je još jedna paralela koja se može povući između Jugoslavije u malom, kako BiH ponekad označavaju nekritički blagonakloni posmatrači, i njenog mnogo većeg modela. 

 

Ljubiša Simić (rođen 1979), autor ove monografije, po struci je doktor medicine, trenutno na specijalističkim studijama neurohirurgije, već više godina se bavi problematikom ratnih zločina u Bosni i Hercegovini, posebno dešavanjima u Srebrenici i njenoj okolini. Bio je član tima odbrane Ljubiše Beare, a kao veštak u oblasti sudske medicine svedočio je u tri predmeta pred Odeljenjem za ratne zločine Suda Bosne i Hercegovine u Sarajevu. Pored ove knjige bio je, kao viši naučni saradnik Istorijskog projekta Srebrenica, autor nekoliko poglavlja u knjiziSrebrenica. Dekonstrukcija jednog virtuelnog genocida, monografije Bukvik: Zločin bez kazne i fotomonografije Stradanje srpske Srebrenice 1992—1995. Iako se u dosadašnjem istraživačkom radu mahom bavio masakrom u Srebrenici, sa posebnim akcentom na analizi forenzičkog materijala, Simić je i problemu ratnih zločina u Brčkom pristupio sa jasnim metodološkim postavkama i utemeljenjem u do sada dostupnoj građi. 
 
Građu na osnovu koje je napisana ova monografija čine pre svega izjave date pred sudskim organima Republike Srpske, zatim izveštaji forenzičara i medicinska dokumentacija iz bolničkih ustanova u Brčkom. Ova knjiga se zapravo može označiti kao prilog istoriji zločina u Brčkom počinjenih tokom Građanskog rata u Bosni i Hercegovini – ona ne predstavlja završnu reč o ovoj tematici već, nadamo se, početak istraživanja. Pionirski posao prikupljanja i publikovanja primarne građe i njene obrade urađen je metodološki besprekorno – autor se čvrsto oslanja na podatke kojima prepušta da govore sami za sebe. Objavljena prikupljena dokumentacija praktično zaprema drugu polovinu knjige dok prva polovina obuhvata predgovor Stefana Karganovića, osnivača Istorijskog projekta Srebrenica i sistematsko izlaganje po pojedinim zločinima ili grupama zločina iste vrste. U prilozima, pored dokumenata koji svedoče o zločinima u ratu 1992—1995. objavljeni su i pojedini dokumenti Komesarijata za izbeglice koji svedoče o zlodelima počinjenim nad Srbima u brčanskom kraju tokom Drugog svetskog rata.[1] Takođe u prilozima je sa nekoliko dokumenata ilustrovana nespremnost nadležnih pravosudnih vlasti da se ovi zločini procesuiraju. Iako, kao što sam ranije napomenuo, ova monografija ne predstavlja završni račun dešavanja u Brčkom, već jedan ozbiljan i važan prilog istraživanju, mislim da je autor trebao na početku da u jednom posebnom odeljku predoči čitaocima opšti kontekst zbivanja u i oko Brčkog tokom celog rata. Istina, za čitaoce koje ova tema neposredno dotiče—a to su ljudi koji su ratna dešavanja neposredno proživeli—ovakva pojašnjenja nisu neophodna ali smatram da su neophodna za manje upućene čitaoce jer kako vreme prolazi nesumnjivo je sve više interesenata za ratna dešavanja u Jugoslaviji koji sa njima nisu neposredno upoznati. Možemo se nadati da će ova manjkavost biti otklonjena u nekom od kasnijih izdanja.
U predgovoru Stefana Karganovića do krajnjih konsekvenci se izvode neki zaključci koji su Simićevim istraživačkim radom omogućeni ali u njegovom tekstu nisu do kraja izvedeni. Karganović ističe da se na primeru nečinjenja pravde u Brčkom pokazuje nefunkcionalnost bosanskohercegovačke države. 
Normalizacija zločina, termin preuzet od Edvarda Hermana, može se, prema mišljenju Stefana Karganovića, bez važnijih odstupanja primeniti na situaciju u Brčkom. Normalizacija…označava činjenje ružnih i nezamislivih postupaka koji, ponavljanjem, postaju uobičajeni i prihvaćeni kao način na koji stvari treba raditi, piše Herman, a njegova konstatacija jasno se može primeniti u situaciji sistematskog neprocesuiranja zločina počinjenih nad srpskim stanovništvom tokom ratova u bivšoj Jugoslaviji. Karganović pokušava da objasni i poreklo ovakvog sistematskog zanemarivanja osnovnih postulata pravičnosti – koristeći termin Dajane Džonston plemenska pravda ukazuje da povlađivanje vlastitom narativu o događajima guši i najmanju mogućnost posmatranja sa strane, da ne govorimo o empatiji prema stradalnicima iz drugih zajednica.  

U poglavlju Kultura nekažnjivosti Simić navodi dva, po njegovom mišljenju osnovna preduslova da zločini budu nepristrasno istražen i procesuirani – osoblje neopterećeno prošlošću i institucije koje su spremne da svoj posao obave nezavisno. Kako dalja Simićeva argumentacija ukazuje nijedan od ova dva uslova nije ispunjen u slučaju Brčkog. Pre svega glavni tužilac Zekerija Mujkanović je posle napada na Bukvik lično učestvovao u isleđivanju srpskog civilnog stanovništva koje je iz te seoske zajednice raspoređeno po logorima ili proterano. Izuzeće Mujkanovića iz ovog slučaja je nešto što bi se u normalnim okolnostima podrazumevalo.[2] Drugi problem potiče iz nesamostalnosti pravosudnih institucija – Simić ističe da se ne može očekivati samostalan rad sudskih instanci ako supervizor Distrikta i Visoki predstavnik koji nadgleda njegov rad mogu, po slobodoj volji, da postavljaju i smenjuju ljude koji bi radili saglasno sa njihovim političkim nazorima.

Posebna poglavlja bave se zločinom u Boderištu, logorima i etničkim čišćenjem na području opštine Brčko i granatiranjem Brčkog. Naime, u martu 1993. godine, tokom povlačenja snaga VRS prema Donjim Dubravicama, u rejonu Delijine ravni, prema Boderištu, sa zadatkom zauzimanja dostignutih linija 1. bataljona posavske brigade VRS sa brojem od oko 80 boraca. Zborno mesto jedinice i predah pred ulazak u bojište bio je u donjim Dubravicama. Na oko 150—200 metara od zbornog mesta jedinica je doša do rova u kome su bili borci Druge semberske brigade. Jedinica je nastavila kretanje kanalom sa leve strane makadamskog puta, posmatrano iz pravda Mateljića ka Boderište. Na udaljenosti od oko 200 metara od ulaza u selo Boderište četa je zastala jer je prema njima pucano iz pravca Boderišta. Komandir voda Stojan Pudić, koji se nalazio na čelu, odatle je nameravao da izvidi teren i da saopšti snagama u Boderištu da obustave vatru jer su oni došli kao popuna na dostignutim linijama. Nakon nekog vremena pozvao je prvu grupu boraca da pođu prema njemu. U prvi mah je pošlo 12 boraca, a kada je trebalo da krene sledeća grupa iz pravca Boderišta je otvorena vatra prema borcima 1. bataljona 1. posavske brigade. U ovom sukobu smrtno je stradao Gojko Vujičić dok je ranjeni Simo Lazarević uspeo da se domogne položaja 2. semberske brigade. Petar Đurić, pomoćnik komandanta bataljona za obaveštajno—bezbednosne poslove, shvatio je da su njegove jedinice protivničke snage namamile u zamku i naredio je povlačenje ostalim snagama. Pre povlačenja Đurić je vojnike koji su ispred njega otišli prema kući Ante Šarčevića video poređane uza zid i razoružane. Rašid Guša, komandir 3. čete, prema svedočenju Jusufa Smajlovića, uspeo je da prevari jednog borca VRS koji se našao ispred njega i da ga razoruža nakon čega ga je usmrtio hladnim oružjem. Osim Gojka Vujičića koji je poginuo u borbenim dejstvima ostali borci VRS su odložili oružje i bili su zarobljeni od muslimansko—hrvatskih snaga. Svih 12 zarobljenika je protivpravno usmrćeno, a njihova tela su izmasakrirana. Tela ubijenih pripadnika VRS sa mesta egzekucije pokupili su pripadnici radnog voda sa sedištem u Zoviku koji je predvodio Ismet Joha. Tela su potom stavljena ispred džamije u G. Rahiću. Senad Martinović, pripadnik pozadinske čete 3. bataljona, svedoči da je telo jednog od ubijenih vojnika bilo obezglavljeno. Dana 12. marta 1993. tela jedanaest pripadnika VRS sa tragovima masakriranja predata su na liniji razdvajanja Gornje Dubravice—Šatorovići. Tela preostala dva pripadnika VRS predata su 7. maja 1993. na istom mestu. Varvarske razmere ovog zločina postale su poznate posle obdukcije koju je izvršio doktor Zoran Stanković. Simić je iz ovih izveštaja sa preciznošću koja isključuje svaku sumnju preneo podatke o načinu smrti pojedinih zarobljenika i povredama koje su im nanesene. Svedočenja pripadnika VRS koji su bili vrlo blizu mesta dešavanja izvan svake sumnje ukazuju da su pripadnici VRS zarobljeni živi, a obdukcioni nalazi pokazuju da su smrtonosne povrede nanete van borbe.[3] Da bi situacija bila još morbidnija svega nekoliko dana posle izvršenog zločina u tekstu Babo ide prvi Hamida Deronjića (Slobodno Brčko 13, 12. april 1993) iznose se pohvale zasluženim ratnicima – ovaj spisak se načelno poklapa sa sastavom jedinice na čijem je sektoru odgovornosti počinjen masakr zarobljenih pripadnika VRS.[4] U proleće 1993. izvršen je još jedan masakr zarobljenih pripadnika VRS – ubijeno je 14 pripadnika Prvog krajiškog korpusa u mestu Lipovac, a većina njihovih tela je razmenjena 1. juna 1993. godine na ranije navedenoj liniji razdvajanja. Obdukcioni nalazi Zorana Stankovića ukazuju na slične povrede kao i na izmasakriranim telima zarobljenika u Boderištu. Dustupna dokumentacija o ovim zločinima, kako Simić pokazuje, omogućava procesuiranje ovih zločina – dostupni su obdukcioni nalazi, izjave svedoka, popisi pripadnika jedinica koje su učestvovale u dejstvima i njihova komandna struktura – sve što je neophodno za ozbiljan i pravičan postupak. Sve osim volje da se on sprovede.

Druga grupa zločina koju Simić prezentuje u svojoj monografiji su logori za civile i etničko čišćenje srpskog stanovništva na teritoriji opštine Brčko. Kako Simić navodi postupak etničkog čišćenja sprovođen je po ustaljenom obrascu – nakon početnog zastrašivanja od strane lokalnih Muslimana i Hrvata usledili bi pojedinačni nasilni akti protiv pripadnika srpske zajednice i/ili njihove imovine, potom je sledilo zastrašivanje kako bi se Srbi prinudili da samostalno napuste svoje kuće, a kada ni ovo ne bi uspelo usledili bi masovniji napadi muslimansko—hrvatskih snaga. Već u proleće 1992. godine, zbog barikada postavljenih na nizu lokacija, život po srpskim selima opštine Brčko postao je nepodnošljiv. Ubrzo su počeli i napadi na srpska sela. Dana 11. juna 1992. godine napadnuto je selo Bosanska Bijela. Tom prilikom je ubijeno 10 žitelja ovog sela. Posebnu karakteristiku ovih zločina čini to što su žrtvama zločinci često bili lično poznati, jer su poticali mahom iz okolnih naselja, pa su preživeli u svojim izjavama mogli precizno da ih identifikuju. Nakon Bosanske Bijele napadnuti su Cerak, Bukovac i Bukvik.  Rezultat napada na bukvičku zajednicu sela bilo je ubijeno 64 lica a 2.500 civila je odvedeno u logore. U Posavini se nalazilo 35 logora od toga 21 na teritoriji opštine Brčko. Logori su uglavnom bili improvizovani u različitim javnim objektima (domovi kulture, mesne kancelarije, škole, skladišta) ali i u privatnim kućama. U ovim logorima ne samo da su civili bili protivpravno zatočeni već su i zlostavljani na različite načine. Simić uz pomoć relevantne dokumentacije rasvetljava mrežu logora i navodi lica kao i podatke o licima koja su učestvovala u zlostavljanju zatočenih civila.

Poglavlje Granatiranje grada Brčko bavi se nizom artiljerijskih napada na grad izvršenih u periodu između 1992. i 1995. godine i na teritoriji pod kontrolom muslimanskih snaga i sa teritorije Republike Hrvatske. Simić na početku ovog poglavlja ukazuje da istraživanje ovog zločina pored pravne i istorijske za njega ima i emotivnu dimenziju – kao dečak koji je rat proveo u Bijeljini gotovo svakodnevno je bio u prilici da čuje odjeke detonacija granata koje su padale po Brčkom. Ipak, u prezentovanju podataka o granatiranju grada Simić se strogo drži činjenica i postavljenih metodoloških načela. Od početka rata zaraćene strane su uvidele specifičan strateški značaj Brčkog – grad deli teritoriju Republike Srpske na dva dela, ima razvijenu infrastrukturu sa dva mosta kojima je povezano sa Republikom Hrvatskom i najveću rečnu luku u BiH. Prema Simićevim rečima rušenje mostova u ranim jutarnjim časovima 30. aprila 1992. godine zahuktalo je ratnu stihiju u gradu. Proboj koridora i nemogućnost muslimansko—hrvatskih snaga da ga ponovo preseku doveli su do svojevrsnih vojnih odmazdi koje su oličene u napadima na okolna srpska naselja i u nasumičnom granatiranju grada. Pored položaja srpske vojske artiljerijskim napadima je bilo ugroženo i uže gradsko jezgro od čega je stradalo i civilno stanovništvo, a pored toga je pričinjena i velika materijalna šteta.[5] Granatiranja su vršena iz muslimanskog uporišta Vranovača i iz reona sela Brka. Jedan deo granata stizao je preko Save, sa teritorije tada već međunarodno priznate Republike Hrvatske. Simić zaključuje da je Brčko između 1992. i 1995. bilo meta sistematskog granatiranja, da je granatiranje bilo neselektovno i da je tokom njega stradao veliki broj civila. Uvidom u popis poginulih i ranjenih nedvosmisleno se nameće ovakav zaključak – među njima su (sudeći po imenima) pripadnici sve tri nacionalnosti, lica oba pola i najrazličitije starosne dobi.[6] Simić ističe da karakter ovih dejstava ukazuje na jednu stratešku zamisao koja je izričito zabranjena normama međunarodnog prava – da se korišćenjem terora i neselektivnog razaranja onemogući opstanak civilnog stanovništva ne nekom području. Stefan Karganović u Predgovoru knjige ukazuje da je tema granatiranja Brčkog od posebne važnosti jer se između tih dešavanja i preovlađujućeg narativa o granatiranju Sarajeva, za šta je optuženo najviše političko i vojno rukovodstvo bosanskih Srba, mogu povući neke očigledne analogije. Iako, kako Karganović podvlači, ova knjiga nije optužnica, izložena dokumentacija pokazuje da je Brčko bilo meta nasumičnih artiljerijskih dejstava tokom kojih je stradao veliki broj civila i naneta velika materijalna šteta. Postoji ipak jedna ogromna razlika između granatiranja Sarajeva i Brčkog – za granatiranje Brčkog nijedan delatnik nije pozvan na odgovornost. Karganović i Simić su podvukli još jednu važnu osobinu napada na Brčko, a to je dejstvo sa teritorije strane države uz prećutno odobrenje jedne od zaraćenih strana u građanskom ratu. Važno je ovde istaći da Predsedništvo u Sarajevu koje je pretendovalo da predstavlja sve građane BiH nije uložilo, koliko je do sada poznato, nijedan protest Vladi u Zagrebu ili međunarodnim institucijama protiv ovog flagrantnog kršenja međunarodnog prava.[7]

U odeljku Sumoran bilans normalizacije zločina Simić je zaključio da su pravosudni organi Distrikta Brčkog potpuno indiferentni prema srpskim žrtvama i da se vinovnici zločina počinjenih prema Srbima jednostavno ne procesuiraju. Svoj zaključak ilustruje vrlo efektim popisom zločina gde ispod svake pojedinačne stavke pod brojem osuđenih stoji bez izuzetka – nula!

Na kraju pokušaćemo da damo odgovor na pitanje u čemu se sastoji značaj ove knjige? Pre svega, ona je faktografski bogati prilog istoriji Građanskog rata u Bosni i Hercegovini. Simplifikovani jednostrani narativ, toliko negovan pre svega u Srbiji, koji Srbiju pretvara u koloniju krivice (Lompar) jednostavno ne može da se održi u suočavanju sa jasno prezentovanim činjenicama i pouzdanim dokumentima. Drugo, knjige poput ove su važan početak pa tako i poziv na dalja i raznovrsnija istraživanja i na jednu intelektualno poštenu i odgovornu diskusiju o ratnom nasleđu. Treće, što je u ovom trenutku možda i od najvećeg značaja, poput ranije autorove knjige o Bukviku ova knjiga implicitno stavlja pitanje procesuiranja zločina u fokus javnosti i raskrinkava neaktivnost nadležnih organa. Jednom rečju ova knjiga daje impuls za borbu protiv namernog zaborava.

Napomene

[1] Sličan pristup primenjen je i u knjizi  Srpske žrtve Srebrenice 1992—1995., takođe u izdanju Istorijskog projekta Srebrenica. Objavljivanje ovakvih dokumenata nema za cilj da stigmatizuje jednu zajednicu, odnosno da je odredi kao imanentno zločinačku iligenocidnu. Ovakav pristup je prisutan kod šovinističkih autora svih nacionalnosti (i autošovinističkih srpskih autora) ali on više svedoči o ideološkim i političkim pozicijama autora nego o samim dešavanjima o kojima pišu. 

[2] Zapravo Mujkanović bi, da mu je stalo do elementarne profesionalnosti, sam sebe izuzeo iz ovog slučaja, što ne podrazumeva smenu sa položaja već samo neučestvovanje u ovom konkretnom slučaju i imenovanje od strane nadležnih organa posebnom tužioca koji bi ga odmenio. Slični postupak je već jednom sproveden u Brčkom, za sudiju koji je srpske nacionalnosti. Naime, predsednik suda je izuzeo sudiju Neša Savića sa slučaja gde se sudi jednom Muslimanu optuženom za ratni zločin zato što je na svojoj Fejsbuk stranici postavio fotografiju na kojoj je pokazao tri prsta, što je protumačeno kao nacionalistički akt. U lokalnim medijima ovaj slučaj je označen kao ekstremno nacionalistički, pa čak i šovinistički akt uz bombastične naslove Lanci nacionalizma i Ni u sudnici ne skriva svoj nacional-šovinizam.

[3] Prema svedočenju Petra Đurića vojnici su se predali bez otpora i trebalo je da budu razmenjeni za pripadnike muslimanske vojske koje je zarobila VRS. Po nalazima veštaka, kako Simić navodi, egzekucija zarobljenika izvršena je neposredno pred razmenu.

[4] Među prvim ratnicima koji su “pohvaljeni“ je Rašid Gušo koji je bio na čelu 3. bataljona 108. brčanske brigade i njemu je posvećen navedeni tekst. Ljubiša Simić je u knjizi naveo sastav Trećeg bataljona 108. motorizovane brigade Brčko (ukupno 39 imena). Pohvale za iste aktivnosti upućene su i pripadnicima manevarske jedinice MUP SJB Brčko (ukupno 26 imena). Kako Simić rezignirano zaključuje hrabrost navedenih ratnika sastoji se pre svega u egzekucijama ratnih zarobljenika i skrnavljenju njihovih tela. 

[5] Musimanska strana je birala posebno osetljive ciljeve kako bi srpskom stanovništvu nanela što je moguće veću štetu. Tako je 10. maja 1994. godine izvršeno granatiranje Brčkog za vreme zasedanja Narodne skupštine Republike Srpske u ovom gradu. Jasno je da su cilj napada bili najviši rukovodioci Republike Srpske jer je većina ispaljenih granata pala u blizini Doma kulture gde je Skupština zasedala kao i nedaleko od hotela Galeb gde je odsela većina učesnika i novinara.

[6] Simić navodi da broj povređenih žena čini 43% ukupnog broja povređenih, da je udeo starih osoba muškog pola (preko 70 godina) u ukupnom broju povređenih 6%. Među povređenim ženama ima osoba koje su tada već zašle u devetu deceniju života. Najstarija povređena osoba rođena je 1905. a najmlađa ubijena 1991. godine.

[7] Slična situacija je i sa srpskim naseljima u okolini Srebrenice koje su snage Armije BiH sistematski terorisale uz podsticaj ili barem neaktivnost Vlade u Sarajevu iako je postojao jesan lanac komandovanja koji je komandante ovih jedinica povezivao sa vrhom Armije BiH.

Izvor: USI DR MILAN VASIĆ

Vezane vijesti:

SREBRENICA: ZVANIČNA PRIČA NA „APARATIMA ZA VJEŠTAČKO DISANjE“

Srebrenica falsifikovanje istorije

Dama u crnim čizmama i zaslužena kazna za „negiranje genocida“

 




Pomozite rad udruženja Jadovno 1941.

Napomena: Izneseni komentari su privatna mišljenja autora i ne održavaju stavove UG Jadovno 1941. Komentari neprikladnog sadržaja će biti obrisani vez upozorenja.

KOMENTARI

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *

Top